Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3 Solutions (NCERT 2026–27) – आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः

This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 3 ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ – the inspiring story of the Maharashtrian saint नामदेव-महाराज and his friend, the deity पाण्डुरङ्ग, told as a मातामही-संवाद (grandmother’s dialogue). You get the full मूल पाठ, सार (Hindi summary), शब्दार्थ, अन्वय & भावार्थ of the prayer-श्लोक, original exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः), the उपपदविभक्ति grammar tables (अत्र इदम् अवधेयम्), extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.

Class: 9 Subject: Sanskrit Book: Sharada (शारदा) Chapter: 3 पाठ: आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः Session: 2026–27

पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)

शारदा कक्षा 9 का तृतीय पाठ ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ एक सुभाषित-वाक्य को शीर्षक बनाकर महाराष्ट्र के प्रसिद्ध सन्त नामदेव-महाराज के जीवन की एक शिक्षाप्रद घटना प्रस्तुत करता है। पाठ एक रोचक संवाद के रूप में रचा गया है – कपिल एवं माधवी अपने मामा के घर में एक कुत्ते को पत्थर मारकर भगाते हैं, तब उनकी मातामही (नानी) उन्हें यह कथा सुनाती हैं। कथा का केन्द्रीय भाव है – ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है, अतः सबके प्रति दया, करुणा एवं अहिंसा का व्यवहार करना चाहिए। नामदेव अपनी रोटी ले जाने वाले भूखे कुत्ते के पीछे क्रोध से नहीं, अपितु घी का पात्र लेकर करुणा से दौड़ते हैं – यही ‘सबमें अपने जैसा देखना’ (आत्मवत्) सच्चे पण्डित का लक्षण है। अन्त में कपिल-माधवी भी किसी को न सताने का संकल्प करते हैं।

पाठ-परिचय / प्रसंग

यह पाठ शारदा पुस्तक की उस शैली का अनुसरण करता है जिसमें प्रत्येक पाठ का शीर्षक एक सुभाषित/नीति-वाक्य होता है। यहाँ शीर्षक है – ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः’ अर्थात् ‘जो सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित (विद्वान्) है’। भारतभूमि अनेक ब्रह्मर्षियों एवं महात्माओं की जन्मभूमि है, जिनके चरित्र दया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता एवं बन्धुता जैसे जीवन-मूल्यों की प्रेरणा देते हैं। पाठ में महाराष्ट्र के वारकरी-सम्प्रदाय के सन्त नामदेव-महाराज तथा उनके आराध्य एवं प्रियमित्र देव पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) की कथा गद्य-संवाद रूप में दी गई है, जिसमें बीच में नामदेव की प्रार्थना का एक श्लोक भी आया है।

मूल पाठ (कथा एवं श्लोक)

(कथा-गद्य एवं प्रार्थना-श्लोक, NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों; संयुक्ताक्षर/मात्रा शुद्ध की गई हैं, शब्द-क्रम यथावत्।)

भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम्। तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।

कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च।

मातामही – भोः कपिल! माधवि! किं कुरुतः?
कपिलः – मातामहि! पश्यतु किल। सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म। अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (पुनः उच्चैः हसितवन्तौ)
मातामही – वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?
उभावपि – मातामह्याः कथा! रोचते मे कथा… रोचते मे मातामही। (मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ)
मातामही – उपविशताम्, सावधानेन शृणुतां च। अस्माकं भारतभूमिः अनेकेषां नररत्नानां ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां च प्रसवित्री। बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः?
माधवी – आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। अपि सत्यम्?
मातामही – आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि। देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
माधवी – किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः?
कपिलः – किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति?
मातामही – आम् वत्सौ। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृदासीत्। नामदेवः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य, तं भोजयित्वा ततः परमेव अन्नं सेवते स्म। तस्य गुरुः आसीत् विसोबा। विसोबा तम् अध्यापितवान् यत् ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति।
कपिलः – मातामहि! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति?
मातामही – आम्, शृणु वत्स! नामदेवः प्रतिदिनम् अतीवश्रद्धया निष्ठया भक्त्या च नैवेद्यस्थालिकाम् आदाय मन्दिरं गच्छति स्म। एकदा सः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान् —

नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥

शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥
— नामदेवस्य प्रार्थना (पाठात्)

मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य सः नेत्रे उद्घाटितवान्। अहो आश्चर्यम्! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत्।

माधवी – पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किल?
मातामही – न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्।
कपिलः – धिक् शुनकम्! मातामहि! पश्यतु, शुनकाः दुष्टाः एव भवन्ति।
माधवी – सत्यं भ्रातः! नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु।
मातामही – पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। जानीतः किमर्थं कथं च?
कपिलः – क्रोधेन लगुडम् आदाय शुनकं ताडयितुं धावितवान् स्यात्!
माधवी – दण्डयितुं पाषाणखण्डम् आदाय धावितवान् स्यात्! सत्यं किल मातामहि!
मातामही – न हि बालौ! नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा।
उभावपि – (साश्चर्यम् उच्चैः) किं घृतपात्रम् आधृत्य?
मातामही – आम्, घृतपात्रम् आधृत्य एव।
उभौ – किन्तु किमर्थम्?
मातामही – जातौ, शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान् खलु। महात्मनः नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु’ इति वदन् अनुधावितवान् सः। (उभौ परस्परं पश्यतः। अपराधभावनया तयोः मुखे म्लाने आस्ताम्।)
मातामही – धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः। स नामदेवम् उक्तवान् — ‘वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। “ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति” इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।’
कपिलः – मातामहि! अहं प्रमादं कृतवान्। अकारणं हि शुनकं ताडितवान्। इतः पूर्वमपि बहुवारं जीवान् पीडितवान्। अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि इति।
माधवी – मातामहि! क्षाम्यतु माम्। अहमपि कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यामि।
मातामही – चिरञ्जीविनौ! मां निकषा आगच्छताम्। (आलिङ्गनं कृत्वा) अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे इति सङ्कल्पं कुर्मः। इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् — ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।’

श्लोकस्य अन्वयः एवं भावार्थः

अन्वयः – हे देव! नैवेद्यं गृह्यताम्। शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्। हि (मे) भक्तिम् अचलां कुरु। मे ईप्सितं वरं देहि। परत्र च परां गतिम् (देहि)।

भावार्थहे देव! मेरा यह नैवेद्य स्वीकार कीजिए। शक्कर एवं खाण्ड से बने मिष्ठान्न, दही-दूध-घी तथा भक्ष्य-भोज्य आहार – यह सब नैवेद्य ग्रहण कीजिए। मेरी भक्ति को अचल (दृढ़) बनाइए, मुझे मेरा इच्छित वर दीजिए तथा परलोक में परम गति प्रदान कीजिए। यह श्लोक नामदेव की निश्छल भक्ति, समर्पण एवं ईश्वर से अनन्य मैत्री-भाव को प्रकट करता है।

सार (Hindi Summary)

‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ पाठ इस सुभाषित-शिक्षा को कथा के माध्यम से समझाता है कि जो व्यक्ति सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित है। भारतभूमि अनेक ब्रह्मर्षियों एवं महात्माओं की जन्मभूमि रही है, जिनके चरित्र से दया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता एवं बन्धुता जैसे जीवन-मूल्य प्राप्त होते हैं। महाराष्ट्र के सन्त नामदेव-महाराज इन्हीं मूल्यों के मूर्त आदर्श थे।

कथा का आरम्भ एक संवाद से होता है। अवकाश के समय कपिल एवं माधवी अपने मामा के घर जाते हैं। वहाँ खेलते समय वे एक कुत्ते को पत्थर उठाकर मारने दौड़ते हैं; कुत्ता भयभीत होकर भागता है और दोनों बच्चे जोर से हँसते हैं। यह देखकर उनकी मातामही (नानी) उन्हें बुलाती हैं और खेल छोड़कर एक कथा सुनाने का प्रस्ताव रखती हैं। बच्चे प्रसन्नतापूर्वक नानी का आलिङ्गन कर कथा सुनने बैठ जाते हैं।

मातामही बताती हैं कि नामदेव देव पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) के परम भक्त एवं प्रियमित्र थे। उनके गुरु विसोबा ने उन्हें सिखाया था कि ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं, अपितु सभी प्राणियों में निवास करता है। एक दिन नामदेव नैवेद्य की थाली लेकर मन्दिर गए और प्रार्थना करने लगे। आँखें खोलने पर देखा कि थाली में रोटी नहीं थी – एक भूखा कुत्ता रोटी मुँह में दबाकर भाग गया था। यह सुनकर कपिल कुत्ते को दुष्ट कहता है, पर मातामही समझाती हैं कि नामदेव कुत्ते के पीछे क्रोध से लाठी या पत्थर लेकर नहीं, बल्कि करुणा से घी का पात्र लेकर दौड़े – इस चिन्ता से कि सूखी रोटी खाने से कुत्ते को पेट में पीड़ा न हो; वे कहते जा रहे थे – ‘हे देव! सूखी रोटी मत खाओ, घी भी ले लो।’

तभी दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर स्वयं पाण्डुरङ्ग प्रकट हो गए। उन्होंने नामदेव से कहा – ‘तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए; तुमने “ईश्वर सबमें निवास करता है” इस गुरु-उपदेश को केवल सुना ही नहीं, अपितु उसका पालन भी किया।’ यह कथा सुनकर कपिल एवं माधवी लज्जित होते हैं और संकल्प करते हैं कि वे काया, वाणी एवं मन से किसी को पीड़ा नहीं देंगे, बल्कि दूसरों की पीड़ा दूर करने का प्रयत्न करेंगे। पाठ का ध्येय-वाक्य यही है – जो सबमें अपने जैसा देखता है, वही सच्चा पण्डित है।

शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)

(कठिन पदों के अर्थ – पुस्तक के ‘सर्वं शब्देन भासते’ खण्ड पर आधारित।)

शब्दः (Sanskrit)हिन्दी अर्थEnglish meaning
अनुधावितवान्पीछे दौड़ाChased / ran after
अनुपालितवान्पालन कियाFollowed / observed
अपहृत्यचुराकरHaving stolen
आविर्भूतवान् / आविर्भूतःप्रकट हुएAppeared
आलिङ्गनं कृतवन्तौदोनों गले मिले(Both) hugged
ऋजुतासीधापन, सरलताSimplicity / uprightness
करुणयादया सेWith mercy
कायःशरीरBody
घृतम्घीClarified butter
दण्डितवन्तौदण्ड दियाPunished
नैवेद्यम्भोग, ईश्वर को अर्पित पदार्थOffering to God
निकषापास, समीपNear
निमील्य(आँखें) बंद करकेHaving closed (the eyes)
पाषाणखण्डम्पत्थर का टुकड़ाPiece of stone
पुण्यश्लोकःपवित्र चरित्र वालाOf virtuous character
प्रसवित्रीजन्म देने वालीOne who gives birth (mother)
ब्रह्मर्षीणाम्ब्रह्म को जानने वाले ऋषियों काOf seers of Brahman
बुभुक्षितःभूखाHungry
भक्षितवान्खायाAte
मातुलःमामाMaternal uncle
म्लानेकुम्हलाया (मुरझाया)Withered (dejected)
लगुडम्लाठी, डंडाStick
शिक्षाप्रदासीख देने वालीWhich imparts education
सुहृत्मित्रFriend

अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)

1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत —

(क) मातामही कस्य कथां श्रावितवती?

उत्तरमातामही महात्मनः नामदेवस्य कथां श्रावितवती।

(ख) नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान्?

उत्तरनामदेवस्य गुरुः विसोबा नामदेवम् अध्यापितवान् यत् ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासः भवति। अतः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति।

(ग) नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान्?

उत्तरनामदेवः करुणया (करुणाभावनया) धावनं कृतवान्, न तु कोपेन; यतः शुनकः शुष्करोटिकां खादित्वा उदरवेदनां मा प्राप्नुयात् इति सः अचिन्तयत्।

(घ) बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते?

उत्तरयतः तौ अपराधभावनया पीडितौ आस्ताम् – तौ अकारणं शुनकं ताडितवन्तौ, अतः कथां श्रुत्वा लज्जया तयोः मुखे म्लाने संजाते।

(ङ) कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ?

उत्तरकपिलः माधवी च ‘वयं कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यामः, कमपि जीवं न पीडयिष्यामः’ इति सङ्कल्पं कृतवन्तौ।

(च) ‘तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ’ इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः?

उत्तरअत्र ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः।

(छ) कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ?

उत्तरकपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।

(ज) ‘मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च’ इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति?

उत्तरअत्र ‘तौ’ इति शब्दः द्वितीयायां विभक्तौ (द्विवचने) अस्ति।

2. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत —

यथा – नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गच्छति। → नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गतवान्।

उत्तर (क) नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान् (ख) नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान् (ग) गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान् (घ) अहं श्रुतवान् (श्रुतवती)। (ङ) सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः (च) नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्

3. अधोलिखितानि कथनानि कः / का / कं / कां च प्रति कथयति इति लिखत —

यथा – ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां न खादतु… घृतमपि स्वीकरोतु।’ → (कः) नामदेवः — (कं प्रति) शुनकम्।

कथनम्कः / का (वक्ता)कं / कां प्रति (श्रोता)
(क) कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?मातामहीकपिलं माधवीं च (बालकौ प्रति)
(ख) अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।माधवीमातामहीं प्रति
(ग) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति?कपिलःमातामहीं प्रति
(घ) अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु।विसोबा (गुरुः)नामदेवं प्रति
(ङ) नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।नामदेवःदेवं (पाण्डुरङ्गं) प्रति
(च) धिक् शुनकम्।कपिलःशुनकं प्रति (मातामहीं सम्बोध्य)
(छ) नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु?माधवीकपिलं (भ्रातरं) प्रति
(ज) किं घृतपात्रम् आधृत्य?उभौ (कपिलः माधवी च)मातामहीं प्रति
(झ) अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति।कपिलःमातामहीं प्रति
(ञ) उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।पाण्डुरङ्गः (देवः)नामदेवं प्रति

4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —

यथा – पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्। → पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत्?

उत्तर (क) देवः नामदेवं परितः भवति स्म। → देवः कं परितः भवति स्म? (ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति। → ईश्वरः केषु निवसति? (ग) शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्। → शुनकः आगत्य कुत्र रोटिकां धृत्वा धावितवान्? (घ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्। → शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतवान्? (ङ) आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः। → आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः कः?

5. घटनाक्रमानुसारं लिखत —

(नीचे दिए गए कथनों को कथा की घटनाओं के सही क्रम में लिखिए।)

उत्तर (सही घटनाक्रम) 1. (च) नामदेवः मन्दिरं गतवान्। 2. (ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। 3. (क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्। 4. (घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्। 5. (ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्। 6. (ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।

6. कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत —

(मूल अनुच्छेद – ‘आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः’।)

उत्तर आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। क्षीरेण (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्करां (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणं (आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्करां (शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरेण (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसं (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, तं (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।

सूत्र-संकेत: ‘सह’ योगे तृतीया (क्षीरेण सह); ‘विना’ योगे द्वितीया/तृतीया (शर्करां/मधुरेण विना); ‘प्रति’ एवं ‘निकषा’ एवं ‘परितः’ योगे द्वितीया; ‘धिक्’ योगे द्वितीया।

7. अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत —

(मूल अनुच्छेद – नदी-कथा; भूतकालिक क्रियाओं को क्तवतु-प्रत्ययान्त रूप में बदलिए।)

उत्तर कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् दत्तवती (अददात्)। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन जीवितवन्तः (अजीवन्)। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् कृतवान् (अकरोत्)। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनं कृतवन्तः (अकुर्वन्)। महिलाः पर्वसमये नदीम् पूजितवत्यः (अपूजयन्)। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि क्षिप्तवान् (अक्षिपत्)। क्रमशः अन्ये अपि क्षिप्तवन्तः (अक्षिपन्)। तेन नदी मलिना जाता / अभूत् (अभवत्), मीनाः मृतवन्तः (अम्रियन्त)। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभूवन् / जाताः (अभवन्)। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् उक्तवती (अवदत्)। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् रोपितवती (अरोपयत्)। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् कृतवत्यः (अकुर्वन्)। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् शोधितवन्तः (अशोधयन्)। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च दत्तवती (अददात्)। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् पूजितवन्तः (अपूजयन्) वृक्षरोपणं च कृतवन्तः (अकुर्वन्)।

8. एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत —

यथा – महान् आत्मा, तेषाम् → महात्मनाम्।

विग्रहःसमस्तपदम् (उत्तर)
(क) घृतस्य पात्रम्, तत्घृतपात्रम्
(ख) पाषाणस्य खण्डः, तम्पाषाणखण्डम्
(ग) प्रियः सुहृद्प्रियसुहृद् (प्रियसुहृदासीत्)
(घ) उदरे वेदनाउदरवेदना
(ङ) स्वीयः व्यवहारःस्वीयव्यवहारः (स्वीयव्यवहारेण)
(च) जीवनस्य मूल्यानिजीवनमूल्यानि
(छ) मातुलस्य गृहम्, तत्मातुलगृहम्
(ज) नरेषु रत्नानि इव, तेषाम्नररत्नानाम्
(झ) स्वीयं कर्तृत्वम्, तेनस्वीयकर्तृत्वेन
(ञ) अपराधस्य भावना, तयाअपराधभावनया
(ट) गुरोः उपदेशः, तम्गुरूपदेशम्
(ठ) दिने दिनेप्रतिदिनम्
(ड) राजा ऋषिः इव, तेषाम्राजर्षीणाम्

अत्र इदम् अवधेयम् (उपपदविभक्तयः)

‘उप’ का अर्थ है – समीपता। समीपस्थ पद के आश्रय से उत्पन्न होने वाली विभक्ति उपपदविभक्ति कहलाती है। पाठ में निम्नलिखित उपपद-नियम दिए गए हैं।

उपपदअर्थविभक्तिःउदाहरणम् (पाठानुसार)
प्रतिआभिमुख्यम् (की ओर)द्वितीयानामदेवः प्रतिदिनं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म। / बालः सदा मातरं प्रति धावति।
विनाबिनाद्वितीया, तृतीया, पञ्चमीअहं कारणं विना / कारणेन विना / कारणात् विना शुनकं ताडितवान्।
धिक्निन्दावाचकद्वितीयाधिक् शुनकम्। / धिक् दुर्जनम्।
निकषासमीपम् (पास)द्वितीयाकपिलः मातामहीं निकषा आगतवान्। / केशवस्य गृहं पाठशालां निकषा अस्ति।
परितःचारों ओर / सर्वत्र पार्श्व मेंद्वितीयादेवं परितः भक्ताः सन्ति। / शिक्षकं परितः छात्राः भवन्ति।
सह, साकं, सार्धं, समम्के साथतृतीयामाधवी कपिलेन सह भ्रमति। / त्वं मित्रेण साकं धावसि। / सः पित्रा सार्धम् आगच्छति। / रामः लक्ष्मणेन समं वनं गच्छति।
अलम्पर्याप्त / बसतृतीयाअलं क्रीडया। / अलं विस्तरेण। / अलम् आलस्येन। / अलं क्रोधेन

‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्ड में ‘क्तवतु’-प्रत्ययान्त शब्दों (गतवान्/गतवती/गतवत्) के पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग एवं नपुंसकलिङ्ग के सातों विभक्तियों के रूप-तालिकाएँ भी दी गई हैं, जिन्हें कण्ठस्थ करना उपयोगी है।

योग्यताविस्तरः & परियोजनाकार्यम्

पाण्डुरङ्गः (विषयप्रबोधनम्)

पाण्डुरङ्ग के ही विट्ठल, विठोबा, पण्ढरीनाथ, विठुमाऊली आदि अनेक नाम हैं। महाराष्ट्र के सोलापुर जनपद में पण्ढरपुर नामक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र है, जो चन्द्रभागा नदी के तट पर सुशोभित है। पाण्डुरङ्ग वारकरी-सम्प्रदाय के आराध्य देव हैं। वे ईंट पर समान चरणों से खड़े हैं तथा दोनों हाथ कमर पर रखकर भक्तों को यह संकेत देते हैं कि ‘मैं भक्तों की रक्षा के लिए सदा कटिबद्ध हूँ’।

परियोजनाकार्यम् / यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (Project Work)

1. स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चषैः वाक्यैः च लिखत।

मार्गदर्शनम्यह संकलन-कार्य है। अपने प्रदेश के दो-तीन महात्माओं (जैसे गुरु घासीदास, सन्त रविदास, सन्त तुकाराम आदि) के चित्र एकत्र कीजिए तथा प्रत्येक के विषय में पाँच-छह संस्कृत वाक्यों में परिचय लिखिए। उदाहरणार्थ – छत्तीसगढ़ के गिरौदपुरी ग्राम में जन्मे गुरु घासीदास-महाराज का उपदेश ‘मनखे मनखे एक समान’ (सर्वे मनुष्याः समानाः) था; वे सतनामी सम्प्रदाय के संस्थापक थे।

2. पाठे आगतानि क्तवतुप्रत्ययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत।

उत्तर (नमूना)पाठगत वाक्य – कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। इसी प्रकार के अन्य वाक्य – (1) रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ। (2) छात्राः पाठं पठितवन्तः। (3) बालिका गीतं गीतवती। (4) सः ग्रन्थं लिखितवान्। (5) वयं विद्यालयं गतवन्तः।

3. गुलावराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये पञ्चभिः दशभिः वा वाक्यैः वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।

मार्गदर्शनम्यह अन्वेषण-कार्य है। गुलाबराव-महाराज (महाराष्ट्र के सन्त-दार्शनिक) एवं सन्त-कवि भीमभोई (ओडिशा के महिमा-धर्म के भक्त-कवि) के विषय में विश्वसनीय स्रोतों से जानकारी एकत्र कर पाँच से दस संस्कृत वाक्यों में वर्णन लिखिए तथा अध्यापक को दिखाइए। (तथ्य स्वयं सत्यापित करें।)

अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)

लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)

1. इस पाठ का शीर्षक-सुभाषित क्या सिखाता है?

उत्तर‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः’ अर्थात् जो सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित है। यह सबके प्रति समता, दया एवं अहिंसा का व्यवहार सिखाता है।

2. नामदेव के गुरु कौन थे और उन्होंने क्या उपदेश दिया?

उत्तरनामदेव के गुरु विसोबा थे। उन्होंने उपदेश दिया कि ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं, अपितु सभी प्राणियों में निवास करता है, अतः उस सर्वव्यापी ईश्वर की पूजा करनी चाहिए।

3. नामदेव कुत्ते के पीछे घी का पात्र लेकर क्यों दौड़े?

उत्तरनामदेव को चिन्ता थी कि सूखी रोटी खाने से भूखे कुत्ते के पेट में पीड़ा होगी। इसी करुणा-भाव से वे ‘सूखी रोटी मत खाओ, घी भी ले लो’ कहते हुए घी का पात्र लेकर उसके पीछे दौड़े।

4. कथा के अन्त में पाण्डुरङ्ग ने नामदेव से क्या कहा?

उत्तरपाण्डुरङ्ग ने प्रकट होकर कहा – ‘हे नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए। “ईश्वर सबमें निवास करता है” इस गुरु-उपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं, अपितु उसका पालन भी किया; अतः तुम धन्य हो।’

5. कथा सुनकर कपिल एवं माधवी ने क्या संकल्प किया?

उत्तरदोनों ने लज्जित होकर संकल्प किया कि वे काया, वाणी एवं मन से किसी प्राणी को पीड़ा नहीं देंगे, बल्कि दूसरों की पीड़ा दूर करने का प्रयत्न करेंगे।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)

6. नामदेव-महाराज की कथा से हमें क्या शिक्षा मिलती है? सविस्तार लिखिए।

उत्तरनामदेव की कथा हमें सर्वभूत-दया एवं ईश्वर की सर्वव्यापकता की शिक्षा देती है। उनके गुरु विसोबा ने सिखाया था कि ईश्वर मन्दिर तक सीमित नहीं, अपितु प्रत्येक प्राणी में निवास करता है। जब एक भूखा कुत्ता नामदेव की नैवेद्य-रोटी ले भागा, तब उन्होंने क्रोध से लाठी या पत्थर नहीं उठाया, बल्कि इस करुणा से घी का पात्र लेकर दौड़े कि कहीं सूखी रोटी से कुत्ते को पेट-पीड़ा न हो।यही सच्ची भक्ति एवं ज्ञान का व्यावहारिक रूप है। अन्त में स्वयं पाण्डुरङ्ग प्रकट होकर नामदेव को परीक्षा में उत्तीर्ण घोषित करते हैं। कथा सिखाती है कि उपदेश केवल सुनने के लिए नहीं, आचरण में उतारने के लिए होता है। जो सबमें अपने समान आत्मा देखता है, वही ‘पण्डित’ है – यही पाठ का ध्येय-वाक्य है।

7. इस पाठ में ‘मातामही-संवाद’ शैली का क्या महत्त्व है?

उत्तरपाठ की रचना संवाद-शैली में की गई है, जिसमें मातामही (नानी) अपने नातियों कपिल एवं माधवी को कथा सुनाती हैं। यह शैली पाठ को रोचक, सजीव एवं सहज-बोधगम्य बना देती है। आरम्भ में बच्चे कुत्ते को सताते हैं; यही गलती कथा का प्रेरक-प्रसंग बनती है।कथा के बीच-बीच में बच्चों के प्रश्न (किं देवेन सह मित्रता सम्भवति? किं घृतपात्रम् आधृत्य?) पाठक की भी जिज्ञासा को जीवित रखते हैं। अन्त में बच्चे स्वयं अपनी भूल समझकर संकल्प लेते हैं – इससे शिक्षा उपदेश के रूप में नहीं, बल्कि स्वाभाविक परिवर्तन के रूप में मन में बैठ जाती है। इस प्रकार संवाद-शैली नैतिक-मूल्य को प्रभावी ढंग से सम्प्रेषित करती है।

8. पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) एवं वारकरी-सम्प्रदाय के विषय में संक्षेप में लिखिए।

उत्तरपाण्डुरङ्ग महाराष्ट्र के वारकरी-सम्प्रदाय के आराध्य देव हैं। उनके अनेक नाम हैं – विट्ठल, विठोबा, पण्ढरीनाथ एवं विठुमाऊली। महाराष्ट्र के सोलापुर जनपद में चन्द्रभागा नदी के तट पर स्थित पण्ढरपुर उनका प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र है।पाण्डुरङ्ग की मूर्ति ईंट पर समान चरणों से खड़ी है तथा दोनों हाथ कमर पर रखे हुए हैं; यह मुद्रा भक्तों को संकेत देती है कि भगवान् उनकी रक्षा के लिए सदा तत्पर एवं कटिबद्ध हैं। सन्त नामदेव, ज्ञानेश्वर, तुकाराम आदि अनेक भक्त-कवि इसी सम्प्रदाय से जुड़े रहे। नामदेव तो पाण्डुरङ्ग के परम भक्त ही नहीं, अपितु प्रियमित्र भी माने जाते हैं।

MCQ & अभिकथन-कारण

1. इस पाठ में किस सन्त की कथा है?

(क) सन्त तुकारामस्य

(ख) नामदेवमहाराजस्य

(ग) ज्ञानेश्वरस्य

(घ) विसोबायाः

उत्तर(ख) नामदेवमहाराजस्य।

2. नामदेवस्य गुरुः कः आसीत्?

(क) पाण्डुरङ्गः

(ख) घासिदासः

(ग) विसोबा

(घ) मातामही

उत्तर(ग) विसोबा।

3. नामदेवः कस्य देवस्य भक्तः आसीत्?

(क) शिवस्य

(ख) पाण्डुरङ्गस्य (विट्ठलस्य)

(ग) गणेशस्य

(घ) सूर्यस्य

उत्तर(ख) पाण्डुरङ्गस्य (विट्ठलस्य)।

4. नामदेवस्य नैवेद्य-रोटिकां कः अपहृतवान्?

(क) पाण्डुरङ्गः

(ख) मातामही

(ग) बुभुक्षितः शुनकः

(घ) कपिलः

उत्तर(ग) बुभुक्षितः शुनकः।

5. नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे किम् आदाय अनुधावितवान्?

(क) लगुडम्

(ख) पाषाणखण्डम्

(ग) घृतपात्रम्

(घ) जलपात्रम्

उत्तर(ग) घृतपात्रम्।

6. नामदेवः कया भावनया शुनकस्य पृष्ठे धावितवान्?

(क) कोपेन

(ख) भयेन

(ग) करुणया

(घ) लोभेन

उत्तर(ग) करुणया।

7. शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतः?

(क) विसोबा

(ख) पाण्डुरङ्गः

(ग) मातामही

(घ) ब्रह्मर्षिः

उत्तर(ख) पाण्डुरङ्गः।

8. पाण्डुरङ्गस्य प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं किम्?

(क) काशी

(ख) पण्ढरपुरम्

(ग) उज्जयिनी

(घ) मथुरा

उत्तर(ख) पण्ढरपुरम् (सोलापुर-जनपदे, चन्द्रभागानद्याः तीरे)।

9. ‘धिक् शुनकम्’ इत्यत्र ‘धिक्’ योगे का विभक्तिः?

(क) प्रथमा

(ख) द्वितीया

(ग) तृतीया

(घ) पञ्चमी

उत्तर(ख) द्वितीया। (‘धिक्’ निन्दावाचक होने से द्वितीया लेता है)

10. पाठस्य मुख्या शिक्षा का?

(क) धन-सञ्चयः

(ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति, अतः सर्वेषु दया कार्या

(ग) केवलं मन्दिरे पूजा

(घ) स्पर्धा एवं द्वेषः

उत्तर(ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति, अतः सर्वेषु दया कार्या।
उत्तर-कुंजी: 1-(ख), 2-(ग), 3-(ख), 4-(ग), 5-(ग), 6-(ग), 7-(ख), 8-(ख), 9-(ख), 10-(ख)

अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।

1. अभिकथन (A): नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे घृतपात्रम् आदाय अनुधावितवान्।

कारण (R): सः अचिन्तयत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत्।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

2. अभिकथन (A): नामदेवः परीक्षायाम् उत्तीर्णः इति पाण्डुरङ्गः उक्तवान्।

कारण (R): नामदेवः गुरूपदेशं केवलं श्रुतवान् न तु अनुपालितवान्।

उत्तर(ग) A सही है, किन्तु R गलत है – नामदेव ने उपदेश को सुना ही नहीं, उसका पालन भी किया, इसीलिए वे उत्तीर्ण घोषित हुए।

3. अभिकथन (A): कपिलः माधवी च अन्ते कमपि जीवं न पीडयिष्यावः इति सङ्कल्पं कृतवन्तौ।

कारण (R): कथां श्रुत्वा तौ अवगतवन्तौ यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

4. अभिकथन (A): पाण्डुरङ्गः वारकरी-सम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति।

कारण (R): पाण्डुरङ्गस्य प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं पण्ढरपुरं चन्द्रभागानद्याः तीरे विराजते।

उत्तर(ख) A और R दोनों सही हैं, किन्तु R, A की सीधी व्याख्या नहीं है (दोनों स्वतन्त्र सत्य कथन हैं)।

5. अभिकथन (A): ‘निकषा’ शब्दस्य योगे द्वितीया विभक्तिः भवति।

कारण (R): ‘निकषा’ इत्यस्य अर्थः समीपम् इति, अतः सः उपपदविभक्तिं द्वितीयां जनयति।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ

परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)

  • घटनाक्रम (Q5) तथा ‘कः-कं प्रति’ (Q3) के प्रश्न प्रायः पूछे जाते हैं – कथा का क्रम मन में स्पष्ट रखें।
  • उपपदविभक्तियाँ कण्ठस्थ करें – प्रति/धिक्/निकषा/परितः → द्वितीया; सह/साकं/सार्धं/समम्/अलम् → तृतीया; विना → द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी।
  • ‘क्तवतु’-प्रत्ययान्त रूप (गतवान्/गतवती/गतवत्) तीनों लिङ्गों में तालिका सहित याद करें।
  • शब्दार्थ (बुभुक्षितः, लगुडम्, निकषा, म्लाने, सुहृत् आदि) हिन्दी एवं अंग्रेज़ी दोनों में लिखें।
  • संस्कृत में उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखें तथा विभक्ति का मिलान ध्यान से करें।

सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)

  • नामदेव को घी का पात्र की जगह ‘लाठी/पत्थर’ लेकर दौड़ता बताना – वे करुणा से घी-पात्र लेकर दौड़े थे।
  • नामदेव के गुरु को ‘पाण्डुरङ्ग’ लिख देना – गुरु विसोबा थे; पाण्डुरङ्ग आराध्य देव/मित्र थे।
  • ‘धिक् शुनकम्’ में तृतीया लगाना – ‘धिक्’ योगे द्वितीया होती है।
  • ‘तौ’, ‘तम्’ जैसे सर्वनामों की विभक्ति/वचन की भूल – प्रसंग देखकर निर्णय करें।
  • क्तवतु-परिवर्तन में लिङ्ग/वचन का मिलान न करना (कृतवान्/कृतवती/कृतवन्तः)।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

शारदा कक्षा 9 के तीसरे पाठ ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ का मुख्य भाव क्या है?

इसका मुख्य भाव है – ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है, अतः जो सबको अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित है। पाठ सन्त नामदेव की कथा द्वारा दया, करुणा एवं अहिंसा की शिक्षा देता है।

नामदेव कुत्ते के पीछे घी का पात्र लेकर क्यों दौड़े?

नामदेव को चिन्ता थी कि भूखा कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में पीड़ा होगी। इसी करुणा-भाव से वे ‘सूखी रोटी मत खाओ, घी भी ले लो’ कहते हुए घी का पात्र लेकर उसके पीछे दौड़े।

कथा के अन्त में क्या हुआ?

दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर स्वयं पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए। उन्होंने नामदेव को परीक्षा में उत्तीर्ण घोषित किया, क्योंकि नामदेव ने ‘ईश्वर सबमें है’ इस उपदेश का पालन भी किया। यह सुनकर कपिल एवं माधवी ने किसी को न सताने का संकल्प लिया।

मूल पाठ, श्लोक, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ, अन्वय एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।

Scroll to Top