Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 Solutions (NCERT 2026–27) – एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 5 ‘एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ – a Sanskrit वार्तालाप (dialogue) on कृतकबुद्धिः / कृत्रिम बुद्धि (Artificial Intelligence) as a helper of human intellect. यहाँ मूल पाठ (वार्तालाप), सार (Hindi summary), शब्दार्थ, तथा अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः) के प्रत्येक प्रश्न के मौलिक, परीक्षा-उपयोगी उत्तर, ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ की व्याकरण-तालिकाएँ, अतिरिक्त प्रश्न, MCQs, अभिकथन-कारण एवं FAQs दिए गए हैं।
- पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
- पाठ-परिचय / प्रसंग
- मूल पाठ (वार्तालापः)
- सार (Hindi Summary)
- शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
- अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
- अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)
- योग्यताविस्तरः & परियोजनाकार्यम्
- अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
- MCQ & अभिकथन-कारण
- परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
- अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
शारदा कक्षा 9 का पञ्चम पाठ ‘एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ एक संवाद-शैली (वार्तालाप) में रचित पाठ है, जिसमें अध्यापक एवं छात्र मिलकर कृतकबुद्धिः (कृत्रिम बुद्धि / Artificial Intelligence) के स्वरूप, प्रकार, उपयोग-क्षेत्र, लाभ एवं सीमाओं पर चर्चा करते हैं। आधुनिक विज्ञान-युग में जब मानव-जीवन तीव्र गति से बदल रहा है, तब यन्त्र भी मनुष्य के समान सोचने एवं निर्णय करने लगे हैं। पाठ में चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्र, जेमिनि जैसे उपकरणों, डेटासेट् द्वारा यन्त्र-प्रशिक्षण, डीप्-फेक् जैसी समस्याओं तथा शिक्षा, चिकित्सा, कृषि एवं न्याय-क्षेत्र में A.I. के उपयोग की बात होती है। पाठ का केन्द्रीय भाव है – कृतकबुद्धिः मानव-बुद्धि की सहायिका है, प्रतिस्पर्धिनी नहीं; वह उपकरण है, प्रेरणा तो मनुष्य से ही आती है।
पाठ-परिचय / प्रसंग
यह पाठ NCF-2023 आधारित नवीन कक्षा 9 संस्कृत पाठ्यपुस्तक ‘शारदा’ का पञ्चम पाठ है। शारदा के प्रत्येक पाठ का शीर्षक एक सुभाषित-पंक्ति के रूप में दिया जाता है; इस पाठ का शीर्षक भी एक पद्य-पंक्ति ‘एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ है। पाठ की विधा वार्तालाप (संवाद) है। इसका स्थान विद्यालय की कक्षा है, जहाँ अध्यापक के कक्षा में प्रवेश के साथ संवाद आरम्भ होता है और यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्वः, पावनी, अक्षतः, वेदः, आर्यः, आकाशः, भास्करः आदि छात्र भाग लेते हैं। पाठ का उद्देश्य केवल कृतकबुद्धि के विषय में सूचना देना नहीं, अपितु विद्यार्थियों की चिन्तन-शक्ति एवं विवेक को जागृत करना है, जिससे वे विचार करें कि यह कृतकबुद्धि किस प्रकार मानव-हित में उपयोगी हो सकती है।
मूल पाठ (वार्तालापः)
(NCERT शारदा पाठ 5 का मूल वार्तालाप – ज्यों-के-त्यों।)
सर्वे छात्राः – शुभप्रभातं, गुरुवर्य !
अध्यापकः – शुभप्रभातं, प्रियच्छात्राः !
यशिका – महोदय ! अद्य अहम् किञ्चन चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती । अहम् आश्चर्यचकिता । किम् एतत् सम्भवम् ?
अध्यापकः – अवश्यं यशिके ! एतत् कृतकबुद्ध्या सम्भवति ।
कात्यायनी – महोदय ! का इयं कृतकबुद्धिः, अद्य वयम् अस्याः विषये ज्ञातुम् इच्छामः ।
अध्यापकः – अद्यत्वे अयं बहुचर्चितः विषयः अस्ति । भवत्सु कृतकबुद्धेः विषये कोऽपि जानाति वा ?
श्रेया – आचार्य ! अहं जानामि । यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति इति जानीमः ।
अध्यापकः – सुष्ठु ! यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते ।
अथर्वः – आम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति ।
अध्यापकः – साधु ! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति ।
यशिका – अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती । इदं कृतकबुद्ध्याः कारणात् एव सम्भवम् ।
अथर्वः – मम माता ‘एलेक्सा’-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति । एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति ।
पावनी – अहो ! मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति ।
अध्यापकः – साधु ! एषा काचित् ‘बुद्धिमती’ यन्त्रप्रणाली अस्ति । किं यूयं जानीथ कृतकबुद्धेः कतिपयाः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति ?
अक्षतः – के ते प्रकाराः मान्यवर !
अध्यापकः – ते सन्ति —
• सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यू-ट्यूब् ।
• सामान्यकृतकबुद्धिः — मानवसमाना बुद्धिमत्ता (एतत् लक्ष्यं भवति) ।
• अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः — मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती – एषा काल्पनिकी अस्ति ।
वेदः – किन्तु आचार्य ! अस्माकं बुद्धिस्तु ईश्वरेण मस्तिष्के स्थापिता अस्ति, कथम् एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते ?
अध्यापकः – उत्तमः प्रश्नः । प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति ।
आर्यः – यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा ? ( सर्वे हसन्ति)
अध्यापकः – अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम “डेटासेट्” इति ! कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति ।
यशिका – किन्तु आचार्य ! यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति ?
अध्यापकः – आम् । यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति । एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते । कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति । सेदानीं मानवीयपरिचर्या-विवेकेन सह त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतुं शक्यते ।
श्रेया – गुरुवर ! एषा बुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते ?
अध्यापकः – श्रेये ! तव प्रश्नः अतीव महत्त्वपूर्णः । शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते ।
अथर्वः – महोदय ! कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति ? किं शिक्षकस्य स्थाने कृतकबुद्धिः अस्मान् पाठयिष्यति ? एतत् कथं सम्भवति ?
अध्यापकः – दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र तत्र प्रयुज्यन्ते । एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति । एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति ।
आकाशः – हा धिक् ! एतेषां कारणेन मानवशिक्षकः किं प्रयोजनरहितः भविष्यति ?
अध्यापकः – न न ! कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति । शिक्षकाणां सान्निध्ये छात्रेषु व्यक्तित्वविकासः भवति । शिक्षकाः पुस्तकीयज्ञानेन सह छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयन्ति । ते अनुशासनं, परोपकारं, करुणां, तथैव व्यवहारज्ञानं च शिक्षयन्ति । सदा स्मरणीयं यत् कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति ।
वेदः – अहम् कस्मिंश्चित् चलच्चित्रे दृष्टवान् यत् यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति इति । अपि च, आचार्य ! किं कृतकबुद्धिः मानवस्य स्थानं हर्तुं शक्नोति ?
अध्यापकः – एषा चिन्ता समाजे प्रगाढं जायमाना अस्ति, किन्तु अत्र बोद्धव्यं यत् कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न ।
यशिका – महोदय ! किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते ?
अध्यापकः – आम् ! रोबोटिक्-सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञानं, कृतकबुद्धिः रश्मिपरीक्षणविद्या, चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशुश्रूषा चेत्यादीनि तदाधारितानि चिकित्सोपकरणानि सन्ति ।
आर्यः – किं कृषि-क्षेत्रे अपि प्रयुज्यते ?
अध्यापकः – नूनं ! कृषि-क्षेत्रे अपि ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनं, कीटनिरीक्षणं, भूमिक्षमता-चेत्यादीनां परीक्षणम् अपि यन्त्रैः भवन्ति ।
अक्षतः – गुरुदेव ! अपराधशमनाय कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति ?
अध्यापकः – मुखपरिचयप्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणं चेत्यादि-योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति ।
अथर्वः – किं कृतकबुद्धिः काव्यमपि रचयितुं समर्था ?
अध्यापकः – अत्र भवन्तः किं चिन्तयन्ति ?
यशिका – अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एनं श्लोकं प्राप्तवान् —
विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः ।
अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते ॥
( सर्वे सोत्साहं पठन्ति, आश्चर्यं च कुर्वन्ति)
पावनी – किन्तु श्रीमन्, कृतकबुद्धि-सकाशात् समाजे महत् भयम् अपि अस्ति ।
अध्यापकः – सत्यं, भयस्य कारणमपि यथार्थम् अस्ति । अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर्-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति । किं भवन्तः ‘डीप्-फेक्’ इति समस्याविषये जानन्ति ?
आकाशः – गुरुवर ! तत् डीप्-फेक् इति किमस्ति ?
अध्यापकः – डीप्-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति । मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते – उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि ।
अथर्वः – अस्य निराकरणार्थम् उपायः कः ?
अध्यापकः – अस्माकं कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणं, सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयाः ।
भास्करः – अहो ! “कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी” इति वाक्यं मम मनः स्पृशति ।
वेदः – तथापि यदि कृतकबुद्धिः मनुष्यान् स्वस्ववृत्तेः निष्कासयति तर्हि कः तत्र रक्षणोपायः ?
अध्यापकः – तथाविधः सङ्कटः नापतेत् इति भारतसर्वकारेण स्किल्-इण्डिया, डिजिटल्-इण्डिया, ई-स्किल्-इण्डिया, चेत्याद्याः अनेकाः योजनाः सञ्चाल्यन्ते । एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तीः प्राप्तुम् अर्हन्ति । वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति । अपि तु कृतकबुद्धिप्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत् ।
यशिका – गुरुवर ! कृतकबुद्धि-द्वारा भविष्ये मानुषजीवनं कीदृशं भविष्यति ?
अध्यापकः – यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति ।
श्रेया – कृतकबुद्धिः एव मानवीयबुद्धिं कार्यक्षमतां च द्विगुणितां करिष्यति इति मम मतम् । भारतीय-कृतकबुद्धिप्रभाव-सम्मेलनम् – २०२६ (India AI Impact Summit – 2026) इत्यत्रापि उक्तमेतम् ।
अध्यापकः – उत्तमं कथनम् ! ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ – इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात् ।
सर्वे – आम् ! वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम, अपि च डिजिटल्-भारतं समृद्धं करवाम ।
सार (Hindi Summary)
पाठ का आरम्भ विद्यालय की कक्षा में होता है। अध्यापक के कक्षा में प्रवेश करते ही सभी छात्र अभिवादन करते हैं। यशिका बताती है कि उसने आज एक चालक-रहित स्मार्ट कार (पटु-कारयान) देखी और इस पर आश्चर्यचकित है। अध्यापक समझाते हैं कि यह सब कृतकबुद्धि (कृत्रिम बुद्धि) के कारण सम्भव होता है। जब अचेतन यन्त्र मनुष्य की भाँति सोचते, निर्णय करते एवं कार्य करते हैं, तब उसे कृतकबुद्धि कहते हैं। चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्र, जेमिनि, परप्लेक्सिटि आदि इसके उदाहरण हैं।
अध्यापक कृतकबुद्धि के तीन प्रकार बताते हैं – सङ्कुचित कृतकबुद्धि (Narrow AI), सामान्य कृतकबुद्धि (General AI) तथा अत्युत्कृष्ट/काल्पनिक कृतकबुद्धि (Super AI)। यन्त्र ‘यन्त्राधिगम’ (Machine Learning) एवं ‘गहनाधिगम’ (Deep Learning) विधियों से प्रशिक्षित होते हैं और इनकी पाठशाला का नाम ‘डेटासेट्’ है। यदि प्रशिक्षण-दत्तांश (data) अशुद्ध या पक्षपातयुक्त हो, तो परिणाम भी पक्षपातयुक्त होते हैं; इसी दोष को ‘पूर्वग्रह’ (Bias) कहते हैं। अध्यापक स्पष्ट करते हैं कि कृतकबुद्धि शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्याय, संचार, वित्त, कला-संगीत एवं मनोरंजन आदि अनेक क्षेत्रों में उपयोगी है।
शिक्षा-क्षेत्र में दीक्षा, स्वयम्, पी.एम्.-ई-विद्या, चैट्बोट् एवं भाषानुवाद-उपकरण विद्यार्थियों की सहायता करते हैं, परन्तु अध्यापक का स्थान कोई यन्त्र नहीं ले सकता – कृतकबुद्धि ‘गुरुमित्र’ है, ‘गुरुविकल्प’ नहीं। शिक्षक ही करुणा, अनुशासन, परोपकार एवं मानवीय मूल्यों की शिक्षा देते हैं; कृतकबुद्धि तो मात्र उपकरण है, प्रेरणा तो मनुष्य से ही आती है। चिकित्सा में रोबोटिक-सर्जरी एवं रोग-पूर्वज्ञान, कृषि में ड्रोन द्वारा बीज-वपन एवं भूमि-परीक्षण, तथा अपराध-शमन में मुखपरिचय-प्रणाली में इसका प्रयोग होता है। साथ ही डीप्-फेक् एवं साइबर-अपराध जैसे दुरुपयोग का भय भी है, जिसके निराकरण हेतु कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिक प्रशिक्षण, शासकीय नियन्त्रण एवं आत्म-नियन्त्रण आवश्यक हैं। भारत सरकार की स्किल्-इण्डिया, डिजिटल्-इण्डिया आदि योजनाएँ युवाओं को प्रशिक्षित कर नए रोजगार के योग्य बनाती हैं। अन्ततः पाठ यही संदेश देता है कि कृतकबुद्धि मानव-बुद्धि की सहकारिणी है, प्रतिस्पर्धिनी नहीं; विवेकपूर्वक प्रयोग करने पर यह जीवन को सुगम, सुरक्षित एवं श्रेयस्कर बनाती है।
शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
| शब्दः (Sanskrit) | हिन्दी अर्थ | English meaning |
|---|---|---|
| कृतकबुद्धिः | कृत्रिम बुद्धि; मनुष्य-बुद्धि-जैसा यन्त्र का चिन्तन-कौशल | Artificial Intelligence |
| सहकरी / सहकारिणी | सहयोगिनी, सहायिका | Helper / collaborator |
| पटु-कारयानम् | स्मार्ट कार | Smart Car |
| चालकरहितम् | चालक-रहित (स्वयं चलने वाला) | Driverless |
| संवादोपकरणम् | वार्तालाप का साधन | Communication tool |
| दत्तांशः | डेटा, आँकड़े | Data |
| डेटासेट् | दत्तांश-समूह (यन्त्र-पाठशाला) | Dataset |
| यन्त्राधिगमः | मशीन लर्निंग | Machine Learning |
| गहनाधिगमः | डीप लर्निंग | Deep Learning |
| पूर्वाग्रहः / पूर्वग्रहः | पूर्व-पक्षपात | Bias |
| प्रौद्योगिकीविशारदाः | तकनीकी विशेषज्ञ | Technology Experts |
| नैतिकता | सदाचार, नैतिक मूल्य | Ethics |
| अधिगृह्णन्ति | अधिग्रहण/स्वीकार करते हैं | They acquire / take over |
| अध्येतुम् | अध्ययन करने के लिए | For studying |
| अपराधशमनाय | अपराध की रोकथाम के लिए | For reducing crime |
| रश्मिपरीक्षणविद्या | किरण-विज्ञान (रेडियोलॉजी) | Radiology |
| मुखपरिचयप्रणाली | मुख-पहचान प्रणाली | Facial Recognition System |
| प्रतिस्पर्धिनी | प्रतियोगी, स्पर्धा करने वाली | Competitor |
| वित्ते | वित्त/अर्थ-व्यवस्था में | In finance |
| चिकित्सायाम् | चिकित्सा में | In medicine |
| अर्हन्ति | योग्य होते हैं | Deserve / are eligible |
अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति ?
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान् ?
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते ?
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति ?
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते ?
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति ?
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति ?
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति ?
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः ?
२. मेलनं कुरुत — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत —
| स्तम्भः अ | स्तम्भः ब |
|---|---|
| (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) | १. नैतिकतायाः शिक्षां करोति |
| (ख) डीप्-फेक् (Deepfake) | २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| (ग) शिक्षकः | ३. पथनिर्देशनं करोति |
| (घ) एलेक्सा (Alexa) | ४. संवादयन्त्रम् |
| (ङ) डेटासेट् (Dataset) | ५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् |
| (च) दीक्षा (DIKSHA) | ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) | ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| (ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps) | ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः |
| (झ) पूर्वग्रहः | ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| (ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E) | १०. अपराधशमनाय प्रयोगः |
३. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत —
मञ्जूषा – कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप्-फेक्, सम्वादयन्त्रम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वाग्रहः, नैतिकता
४. पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति । अत्र वामतः दक्षिणं (यथा-कृतकबुद्धिः) उपरितः अधः (यथा-डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत इति । (वर्गचित्रजालम्)
५. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् () अशुद्धं () वा चिनुत —
| वाक्यम् | शुद्धम् / अशुद्धम् (उत्तर) |
|---|---|
| (क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुतः । | अशुद्धम् |
| (ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति । | अशुद्धम् |
| (ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति । | शुद्धम् |
| (घ) अक्षतः चैट्बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति । | अशुद्धम् |
| (ङ) ए.आइ. डीप्-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति । | शुद्धम् |
| (च) आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति । | अशुद्धम् |
| (छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैट्बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति । | शुद्धम् |
(पाठ के आधार पर – डीप्-फेक् वस्तुतः दुरुपयोग है, अथर्व एवं शिक्षक का कथन पाठ-सम्मत है; शेष कथन पाठ में नहीं आए अथवा गलत हैं, अतः अशुद्ध।)
६. एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत —
७. अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं-क्रियापदं च चिनुत —
| वाक्यम् | कर्तृपदम् | क्रियापदम् |
|---|---|---|
| (क) आर्यः संगणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत् । | आर्यः | (कुर्वन्) आसीत् |
| (ख) यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति । | यशिका | वर्णयति |
| (ग) शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति । | शिक्षकः | सूचयति |
| (घ) अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान् । | अथर्वः | दत्तवान् |
| (ङ) वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति । | वेदः | विवेचयति |
८. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत —
| वाक्यम् | विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|---|
| (क) अद्यतनं संगणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति । | अद्यतनम् / अतिसक्रियम् | संगणकयन्त्रम् |
| (ख) वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत् । | गम्भीरम् | गवेषणम् |
| (ग) यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधा आसीत् । | सुबोधा | प्रस्तुतिः |
| (घ) शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत् । | सुस्पष्टः | सन्देशः |
| (ङ) आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत् । | आधुनिकः | दृष्टिकोणः |
अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)
पाठ में ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ के अन्तर्गत पञ्चमी, षष्ठी एवं सप्तमी विभक्ति के प्रयोग समझाए गए हैं। इन्हें ध्यानपूर्वक समझना आवश्यक है।
१. पञ्चमी विभक्तिः (अपादानकारकम्)
उपयोगः – ‘कस्मात्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते । यह वियोग, कारण एवं अपसरण (अलग होना) को सूचित करती है।
| प्रकारः | उदाहरणम् | भावः |
|---|---|---|
| (क) कारणबोधकः | मूषकः बिडालात् बिभेति । | चूहा बिल्ली से डरता है (डर का कारण)। |
| (ख) वियोगबोधकः | छात्रः विद्यालयात् आगतः । | छात्र विद्यालय से आया (वियोग)। |
| (ग) अपसरणबोधकः | दुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः । | दुर्जन मूर्खता से धर्म से भ्रष्ट हुआ (अपसरण)। |
२. षष्ठी विभक्तिः (सम्बन्धः)
उपयोगः – ‘कस्य?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते । यह सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश एवं विषय को दर्शाती है।
| प्रकारः | उदाहरणम् | भावः |
|---|---|---|
| (क) सम्बन्धबोधकः | मम मित्रम् । | मेरा मित्र। |
| (ख) स्वामित्वबोधकः | बालकस्य पुस्तकम् । | बालक की पुस्तक। |
| (ग) अंशबोधकः | शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयं मस्तिष्कं च स्तः । | शरीर के ऊपरी भाग में हृदय एवं मस्तिष्क हैं। |
| (घ) विषयबोधकः | फलस्य स्वादः रुचिकरः । | फल का स्वाद रुचिकर है। |
३. सप्तमी विभक्तिः (अधिकरणकारकम्)
उपयोगः – ‘कस्मिन्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते । यह स्थान, काल एवं आधार को बोधित करती है।
| प्रकारः | उदाहरणम् | भावः |
|---|---|---|
| (क) स्थानबोधकः | विद्यालये पठति । | विद्यालय में पढ़ता है (स्थान)। |
| (ख) कालबोधकः | प्रभाते सूर्यः उदेति । | प्रातःकाल सूर्य उगता है (काल)। |
| (ग) आधारबोधकः | भूमौ पादपाः रोहन्ति । | भूमि पर पौधे उगते हैं (आधार)। |
योग्यताविस्तरः & परियोजनाकार्यम्
स्वाध्यायान्मा प्रमदः (बुद्धि-पर्यायवाचक शब्द – अमरकोषः)
पाठ के ‘योग्यताविस्तर’ भाग में अमरकोष की दो पंक्तियाँ दी गई हैं, जिनमें ‘बुद्धि’ के अनेक पर्यायवाचक शब्द हैं —
प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपत्ज्ञप्तिचेतना ॥
धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसम् ।
अवधानं समाधानं प्रणिधानं तथैव च ॥
— अमरकोषः (१.५.१–२)
भावः – अमरकोष में ‘बुद्धि’ के अर्थ में अनेक पर्यायवाचक शब्द बताए गए हैं, यथा – मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धिः, चित्, संविद्, प्रतिपत्, ज्ञप्तिः, चेतना, तथा धारणावती मेधा। ये सभी शब्द स्त्रीलिङ्ग में प्रयुक्त होते हैं। इन्हें कण्ठस्थ करने से शब्द-भण्डार समृद्ध होता है।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम् / Project Work)
अधोलिखितेषु क्षेत्रेषु कृतकबुद्ध्या युक्तानाम् उपकरणानां, तन्त्राणाम् अनुप्रयोगाणां च क्षेत्रानुसारं नामानि सङ्गृह्य लिखत — शिक्षाक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, वाणिज्ये, सैन्यक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, मनोरञ्जनक्षेत्रे, वास्तुकलाक्षेत्रे, विधिक्षेत्रे, सामान्यजीवनक्षेत्रे च ।
अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)
1. इस पाठ की विधा क्या है तथा यह किस पुस्तक का कौन-सा पाठ है?
2. कृतकबुद्धि के तीन प्रमुख प्रकार कौन-से हैं?
3. ‘पूर्वग्रह’ (Bias) दोष क्या है?
4. यन्त्रों को प्रशिक्षित करने की दो विधियाँ कौन-सी हैं?
5. डीप्-फेक् क्या है तथा इसके निराकरण के उपाय क्या हैं?
दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)
6. पाठ के अनुसार ‘कृतकबुद्धि शिक्षक का स्थान नहीं ले सकती’ – इस कथन को स्पष्ट कीजिए।
7. विभिन्न क्षेत्रों में कृतकबुद्धि के उपयोग का वर्णन कीजिए।
8. ‘कृतकबुद्धि से रोजगार छिनने’ के भय पर पाठ क्या समाधान प्रस्तुत करता है?
MCQ & अभिकथन-कारण
1. इस पाठ का शीर्षक किस विषय पर आधारित है?
(क) पर्यावरण
(ख) कृतकबुद्धिः (कृत्रिम बुद्धि / A.I.)
(ग) योग
(घ) संस्कृत व्याकरण
2. यन्त्रों की पाठशाला का नाम क्या है?
(क) डीप्-फेक्
(ख) चैट्बोट्
(ग) डेटासेट्
(घ) एलेक्सा
3. ‘सङ्कुचितकृतकबुद्धिः’ का अंग्रेज़ी पर्याय है—
(क) General AI
(ख) Narrow AI
(ग) Super AI
(घ) Deep Learning
4. पक्षपातयुक्त दत्तांश से उत्पन्न दोष को क्या कहते हैं?
(क) डीप्-फेक्
(ख) पूर्वग्रहः (Bias)
(ग) गहनाधिगमः
(घ) यन्त्राधिगमः
5. पाठ के अनुसार कृतकबुद्धिः मनुष्य की क्या है?
(क) स्वामिनी
(ख) प्रतिस्पर्धिनी
(ग) सहायिका (सहकरी)
(घ) शत्रुः
6. ‘एलेक्सा’ निम्नलिखित में से क्या नहीं करती?
(क) गीत गाती है
(ख) विद्युद्दीप जलाती है
(ग) वातावरण-स्थिति बताती है
(घ) रोबोटिक-सर्जरी करती है
7. यन्त्रों को प्रशिक्षित करने की विधि कौन-सी है?
(क) यन्त्राधिगमः एवं गहनाधिगमः
(ख) डीप्-फेक्
(ग) मुखपरिचयप्रणाली
(घ) पूर्वग्रहः
8. कृषि-क्षेत्र में कृतकबुद्धि का उपयोग किसके माध्यम से होता है?
(क) रोबोटिक्-सर्जरी
(ख) ड्रोन (बीज-वपन, कीट-निरीक्षण)
(ग) चैट्बोट्
(घ) डीप्-फेक्
9. शिक्षक के सान्निध्य में छात्रों में क्या होता है?
(क) केवल पुस्तकीय ज्ञान
(ख) व्यक्तित्व-विकास एवं मानवीय मूल्य-बोध
(ग) केवल खेल
(घ) कुछ भी नहीं
10. रोजगार-सुरक्षा हेतु भारत सरकार की कौन-सी योजना पाठ में उल्लिखित है?
(क) स्किल्-इण्डिया / डिजिटल्-इण्डिया
(ख) मनरेगा
(ग) उज्ज्वला
(घ) आयुष्मान भारत
अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।
1. अभिकथन (A): कृतकबुद्धिः मानव-बुद्धि की सहायिका है, प्रतिस्पर्धिनी नहीं।
कारण (R): कृतकबुद्धिः एक उपकरण है, जबकि प्रेरणा एवं विवेक मनुष्य से ही आते हैं।
2. अभिकथन (A): यदि प्रशिक्षण-दत्तांश पक्षपातयुक्त हो तो निष्कर्ष भी पक्षपातयुक्त होते हैं।
कारण (R): इस दोष को ‘डीप्-फेक्’ कहते हैं।
3. अभिकथन (A): कृतकबुद्धिः शिक्षक का पूर्ण विकल्प है।
कारण (R): शिक्षक छात्रों में मानवीय मूल्यों एवं व्यक्तित्व-विकास का बोध कराते हैं।
4. अभिकथन (A): कृषि-क्षेत्र में ड्रोन द्वारा बीज-वपन एवं कीट-निरीक्षण होता है।
कारण (R): कृतकबुद्धि का उपयोग केवल चिकित्सा-क्षेत्र तक सीमित है।
5. अभिकथन (A): डीप्-फेक् कृतकबुद्धि का एक दुरुपयोग है।
कारण (R): डीप्-फेक् में मुख एवं वाणी को मिथ्या रूप में प्रस्तुत किया जाता है, जिससे उपहास या अपराध होता है।
परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)
- कृतकबुद्धि के तीन प्रकार (सङ्कुचित, सामान्य, अत्युत्कृष्ट) एवं उनके अंग्रेज़ी पर्याय (Narrow/General/Super AI) क्रम सहित याद रखें।
- प्रमुख पारिभाषिक पद – डेटासेट्, यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः, पूर्वग्रहः, डीप्-फेक्, मुखपरिचयप्रणाली – अर्थ सहित कण्ठस्थ करें।
- ‘पूर्णवाक्येन उत्तरम्’ वाले प्रश्नों में पूरा वाक्य लिखें, केवल एक शब्द नहीं।
- पञ्चमी (कस्मात्), षष्ठी (कस्य), सप्तमी (कस्मिन्) विभक्ति के प्रश्नवाचक एवं उदाहरण तालिका सहित याद करें।
- मेलनम् एवं रिक्तस्थान-पूर्ति के उत्तर पाठ के संवाद से सीधे जुड़े होते हैं – संवाद ध्यान से पढ़ें।
सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)
- ‘पूर्वग्रह’ (Bias) एवं ‘डीप्-फेक्’ को आपस में भ्रमित कर देना – दोनों अलग दोष हैं।
- कृतकबुद्धि को ‘गुरुविकल्प’ लिख देना – पाठ के अनुसार वह ‘गुरुमित्र’ है, विकल्प नहीं।
- संयुक्ताक्षर/विसर्ग की अशुद्धि – कृतकबुद्धिः, सहकरी, दत्तांशः, प्रौद्योगिकीविशारदाः को शुद्ध लिखें।
- विभक्ति की पहचान में भूल – ‘विद्यालयात्’ (पञ्चमी), ‘बालकस्य’ (षष्ठी), ‘विद्यालये’ (सप्तमी)।
- कर्तृपद-क्रियापद एवं विशेषण-विशेष्य का मिलान करते समय वचन/लिङ्ग पर ध्यान न देना।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
शारदा कक्षा 9 का पाँचवाँ पाठ ‘एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ किस विषय पर है?
यह पाठ कृतकबुद्धि (कृत्रिम बुद्धि / Artificial Intelligence) पर आधारित एक संस्कृत वार्तालाप (संवाद) है, जिसमें अध्यापक एवं छात्र मिलकर A.I. के स्वरूप, प्रकार, उपयोग एवं सीमाओं पर चर्चा करते हैं। केन्द्रीय संदेश है – कृतकबुद्धि मानव-बुद्धि की सहायिका है, प्रतिस्पर्धिनी नहीं।
कृतकबुद्धि के कितने प्रकार हैं?
कृतकबुद्धि के तीन प्रकार हैं – सङ्कुचितकृतकबुद्धिः (Narrow AI), सामान्यकृतकबुद्धिः (General AI) तथा अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः (Super AI)। इनमें Super AI अभी काल्पनिक है।
‘डेटासेट्’ एवं ‘पूर्वग्रह’ का क्या अर्थ है?
‘डेटासेट्’ यन्त्रों की पाठशाला है, जिसके दत्तांश-माध्यम से कृतकबुद्धि सीखती है। जब यह दत्तांश पक्षपातयुक्त होता है तो परिणाम भी पक्षपातयुक्त हो जाते हैं – इसी दोष को ‘पूर्वग्रह’ (Bias) कहते हैं।
मूल पाठ, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।
