Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3 Solutions (NCERT 2026–27) – आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 3 ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ – the inspiring story of the Maharashtrian saint नामदेव-महाराज and his friend, the deity पाण्डुरङ्ग, told as a मातामही-संवाद (grandmother’s dialogue). You get the full मूल पाठ, सार (Hindi summary), शब्दार्थ, अन्वय & भावार्थ of the prayer-श्लोक, original exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः), the उपपदविभक्ति grammar tables (अत्र इदम् अवधेयम्), extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.
- पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
- पाठ-परिचय / प्रसंग
- मूल पाठ (कथा एवं श्लोक)
- सार (Hindi Summary)
- शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
- अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
- अत्र इदम् अवधेयम् (उपपदविभक्तयः)
- योग्यताविस्तरः & परियोजनाकार्यम्
- अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
- MCQ & अभिकथन-कारण
- परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
- अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
शारदा कक्षा 9 का तृतीय पाठ ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ एक सुभाषित-वाक्य को शीर्षक बनाकर महाराष्ट्र के प्रसिद्ध सन्त नामदेव-महाराज के जीवन की एक शिक्षाप्रद घटना प्रस्तुत करता है। पाठ एक रोचक संवाद के रूप में रचा गया है – कपिल एवं माधवी अपने मामा के घर में एक कुत्ते को पत्थर मारकर भगाते हैं, तब उनकी मातामही (नानी) उन्हें यह कथा सुनाती हैं। कथा का केन्द्रीय भाव है – ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है, अतः सबके प्रति दया, करुणा एवं अहिंसा का व्यवहार करना चाहिए। नामदेव अपनी रोटी ले जाने वाले भूखे कुत्ते के पीछे क्रोध से नहीं, अपितु घी का पात्र लेकर करुणा से दौड़ते हैं – यही ‘सबमें अपने जैसा देखना’ (आत्मवत्) सच्चे पण्डित का लक्षण है। अन्त में कपिल-माधवी भी किसी को न सताने का संकल्प करते हैं।
पाठ-परिचय / प्रसंग
यह पाठ शारदा पुस्तक की उस शैली का अनुसरण करता है जिसमें प्रत्येक पाठ का शीर्षक एक सुभाषित/नीति-वाक्य होता है। यहाँ शीर्षक है – ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः’ अर्थात् ‘जो सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित (विद्वान्) है’। भारतभूमि अनेक ब्रह्मर्षियों एवं महात्माओं की जन्मभूमि है, जिनके चरित्र दया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता एवं बन्धुता जैसे जीवन-मूल्यों की प्रेरणा देते हैं। पाठ में महाराष्ट्र के वारकरी-सम्प्रदाय के सन्त नामदेव-महाराज तथा उनके आराध्य एवं प्रियमित्र देव पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) की कथा गद्य-संवाद रूप में दी गई है, जिसमें बीच में नामदेव की प्रार्थना का एक श्लोक भी आया है।
मूल पाठ (कथा एवं श्लोक)
(कथा-गद्य एवं प्रार्थना-श्लोक, NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों; संयुक्ताक्षर/मात्रा शुद्ध की गई हैं, शब्द-क्रम यथावत्।)
भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम्। तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च।
मातामही – भोः कपिल! माधवि! किं कुरुतः?
कपिलः – मातामहि! पश्यतु किल। सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म। अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (पुनः उच्चैः हसितवन्तौ)
मातामही – वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?
उभावपि – मातामह्याः कथा! रोचते मे कथा… रोचते मे मातामही। (मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ)
मातामही – उपविशताम्, सावधानेन शृणुतां च। अस्माकं भारतभूमिः अनेकेषां नररत्नानां ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां च प्रसवित्री। बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः?
माधवी – आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। अपि सत्यम्?
मातामही – आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि। देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
माधवी – किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः?
कपिलः – किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति?
मातामही – आम् वत्सौ। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृदासीत्। नामदेवः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य, तं भोजयित्वा ततः परमेव अन्नं सेवते स्म। तस्य गुरुः आसीत् विसोबा। विसोबा तम् अध्यापितवान् यत् ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति।
कपिलः – मातामहि! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति?
मातामही – आम्, शृणु वत्स! नामदेवः प्रतिदिनम् अतीवश्रद्धया निष्ठया भक्त्या च नैवेद्यस्थालिकाम् आदाय मन्दिरं गच्छति स्म। एकदा सः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान् —
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥
— नामदेवस्य प्रार्थना (पाठात्)
मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य सः नेत्रे उद्घाटितवान्। अहो आश्चर्यम्! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत्।
माधवी – पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किल?
मातामही – न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्।
कपिलः – धिक् शुनकम्! मातामहि! पश्यतु, शुनकाः दुष्टाः एव भवन्ति।
माधवी – सत्यं भ्रातः! नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु।
मातामही – पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। जानीतः किमर्थं कथं च?
कपिलः – क्रोधेन लगुडम् आदाय शुनकं ताडयितुं धावितवान् स्यात्!
माधवी – दण्डयितुं पाषाणखण्डम् आदाय धावितवान् स्यात्! सत्यं किल मातामहि!
मातामही – न हि बालौ! नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा।
उभावपि – (साश्चर्यम् उच्चैः) किं घृतपात्रम् आधृत्य?
मातामही – आम्, घृतपात्रम् आधृत्य एव।
उभौ – किन्तु किमर्थम्?
मातामही – जातौ, शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान् खलु। महात्मनः नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु’ इति वदन् अनुधावितवान् सः। (उभौ परस्परं पश्यतः। अपराधभावनया तयोः मुखे म्लाने आस्ताम्।)
मातामही – धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः। स नामदेवम् उक्तवान् — ‘वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। “ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति” इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।’
कपिलः – मातामहि! अहं प्रमादं कृतवान्। अकारणं हि शुनकं ताडितवान्। इतः पूर्वमपि बहुवारं जीवान् पीडितवान्। अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि इति।
माधवी – मातामहि! क्षाम्यतु माम्। अहमपि कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यामि।
मातामही – चिरञ्जीविनौ! मां निकषा आगच्छताम्। (आलिङ्गनं कृत्वा) अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे इति सङ्कल्पं कुर्मः। इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् — ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।’
श्लोकस्य अन्वयः एवं भावार्थः
अन्वयः – हे देव! नैवेद्यं गृह्यताम्। शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्। हि (मे) भक्तिम् अचलां कुरु। मे ईप्सितं वरं देहि। परत्र च परां गतिम् (देहि)।
सार (Hindi Summary)
‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ पाठ इस सुभाषित-शिक्षा को कथा के माध्यम से समझाता है कि जो व्यक्ति सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित है। भारतभूमि अनेक ब्रह्मर्षियों एवं महात्माओं की जन्मभूमि रही है, जिनके चरित्र से दया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता एवं बन्धुता जैसे जीवन-मूल्य प्राप्त होते हैं। महाराष्ट्र के सन्त नामदेव-महाराज इन्हीं मूल्यों के मूर्त आदर्श थे।
कथा का आरम्भ एक संवाद से होता है। अवकाश के समय कपिल एवं माधवी अपने मामा के घर जाते हैं। वहाँ खेलते समय वे एक कुत्ते को पत्थर उठाकर मारने दौड़ते हैं; कुत्ता भयभीत होकर भागता है और दोनों बच्चे जोर से हँसते हैं। यह देखकर उनकी मातामही (नानी) उन्हें बुलाती हैं और खेल छोड़कर एक कथा सुनाने का प्रस्ताव रखती हैं। बच्चे प्रसन्नतापूर्वक नानी का आलिङ्गन कर कथा सुनने बैठ जाते हैं।
मातामही बताती हैं कि नामदेव देव पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) के परम भक्त एवं प्रियमित्र थे। उनके गुरु विसोबा ने उन्हें सिखाया था कि ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं, अपितु सभी प्राणियों में निवास करता है। एक दिन नामदेव नैवेद्य की थाली लेकर मन्दिर गए और प्रार्थना करने लगे। आँखें खोलने पर देखा कि थाली में रोटी नहीं थी – एक भूखा कुत्ता रोटी मुँह में दबाकर भाग गया था। यह सुनकर कपिल कुत्ते को दुष्ट कहता है, पर मातामही समझाती हैं कि नामदेव कुत्ते के पीछे क्रोध से लाठी या पत्थर लेकर नहीं, बल्कि करुणा से घी का पात्र लेकर दौड़े – इस चिन्ता से कि सूखी रोटी खाने से कुत्ते को पेट में पीड़ा न हो; वे कहते जा रहे थे – ‘हे देव! सूखी रोटी मत खाओ, घी भी ले लो।’
तभी दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर स्वयं पाण्डुरङ्ग प्रकट हो गए। उन्होंने नामदेव से कहा – ‘तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए; तुमने “ईश्वर सबमें निवास करता है” इस गुरु-उपदेश को केवल सुना ही नहीं, अपितु उसका पालन भी किया।’ यह कथा सुनकर कपिल एवं माधवी लज्जित होते हैं और संकल्प करते हैं कि वे काया, वाणी एवं मन से किसी को पीड़ा नहीं देंगे, बल्कि दूसरों की पीड़ा दूर करने का प्रयत्न करेंगे। पाठ का ध्येय-वाक्य यही है – जो सबमें अपने जैसा देखता है, वही सच्चा पण्डित है।
शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
(कठिन पदों के अर्थ – पुस्तक के ‘सर्वं शब्देन भासते’ खण्ड पर आधारित।)
| शब्दः (Sanskrit) | हिन्दी अर्थ | English meaning |
|---|---|---|
| अनुधावितवान् | पीछे दौड़ा | Chased / ran after |
| अनुपालितवान् | पालन किया | Followed / observed |
| अपहृत्य | चुराकर | Having stolen |
| आविर्भूतवान् / आविर्भूतः | प्रकट हुए | Appeared |
| आलिङ्गनं कृतवन्तौ | दोनों गले मिले | (Both) hugged |
| ऋजुता | सीधापन, सरलता | Simplicity / uprightness |
| करुणया | दया से | With mercy |
| कायः | शरीर | Body |
| घृतम् | घी | Clarified butter |
| दण्डितवन्तौ | दण्ड दिया | Punished |
| नैवेद्यम् | भोग, ईश्वर को अर्पित पदार्थ | Offering to God |
| निकषा | पास, समीप | Near |
| निमील्य | (आँखें) बंद करके | Having closed (the eyes) |
| पाषाणखण्डम् | पत्थर का टुकड़ा | Piece of stone |
| पुण्यश्लोकः | पवित्र चरित्र वाला | Of virtuous character |
| प्रसवित्री | जन्म देने वाली | One who gives birth (mother) |
| ब्रह्मर्षीणाम् | ब्रह्म को जानने वाले ऋषियों का | Of seers of Brahman |
| बुभुक्षितः | भूखा | Hungry |
| भक्षितवान् | खाया | Ate |
| मातुलः | मामा | Maternal uncle |
| म्लाने | कुम्हलाया (मुरझाया) | Withered (dejected) |
| लगुडम् | लाठी, डंडा | Stick |
| शिक्षाप्रदा | सीख देने वाली | Which imparts education |
| सुहृत् | मित्र | Friend |
अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत —
(क) मातामही कस्य कथां श्रावितवती?
(ख) नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान्?
(ग) नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान्?
(घ) बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते?
(ङ) कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ?
(च) ‘तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ’ इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः?
(छ) कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ?
(ज) ‘मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च’ इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति?
2. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत —
यथा – नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गच्छति। → नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गतवान्।
3. अधोलिखितानि कथनानि कः / का / कं / कां च प्रति कथयति इति लिखत —
यथा – ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां न खादतु… घृतमपि स्वीकरोतु।’ → (कः) नामदेवः — (कं प्रति) शुनकम्।
| कथनम् | कः / का (वक्ता) | कं / कां प्रति (श्रोता) |
|---|---|---|
| (क) कथां श्रोतुम् इच्छतः वा? | मातामही | कपिलं माधवीं च (बालकौ प्रति) |
| (ख) अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। | माधवी | मातामहीं प्रति |
| (ग) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति? | कपिलः | मातामहीं प्रति |
| (घ) अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु। | विसोबा (गुरुः) | नामदेवं प्रति |
| (ङ) नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। | नामदेवः | देवं (पाण्डुरङ्गं) प्रति |
| (च) धिक् शुनकम्। | कपिलः | शुनकं प्रति (मातामहीं सम्बोध्य) |
| (छ) नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु? | माधवी | कपिलं (भ्रातरं) प्रति |
| (ज) किं घृतपात्रम् आधृत्य? | उभौ (कपिलः माधवी च) | मातामहीं प्रति |
| (झ) अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति। | कपिलः | मातामहीं प्रति |
| (ञ) उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। | पाण्डुरङ्गः (देवः) | नामदेवं प्रति |
4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
यथा – पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्। → पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत्?
5. घटनाक्रमानुसारं लिखत —
(नीचे दिए गए कथनों को कथा की घटनाओं के सही क्रम में लिखिए।)
6. कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत —
(मूल अनुच्छेद – ‘आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः’।)
सूत्र-संकेत: ‘सह’ योगे तृतीया (क्षीरेण सह); ‘विना’ योगे द्वितीया/तृतीया (शर्करां/मधुरेण विना); ‘प्रति’ एवं ‘निकषा’ एवं ‘परितः’ योगे द्वितीया; ‘धिक्’ योगे द्वितीया।
7. अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत —
(मूल अनुच्छेद – नदी-कथा; भूतकालिक क्रियाओं को क्तवतु-प्रत्ययान्त रूप में बदलिए।)
8. एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत —
यथा – महान् आत्मा, तेषाम् → महात्मनाम्।
| विग्रहः | समस्तपदम् (उत्तर) |
|---|---|
| (क) घृतस्य पात्रम्, तत् | घृतपात्रम् |
| (ख) पाषाणस्य खण्डः, तम् | पाषाणखण्डम् |
| (ग) प्रियः सुहृद् | प्रियसुहृद् (प्रियसुहृदासीत्) |
| (घ) उदरे वेदना | उदरवेदना |
| (ङ) स्वीयः व्यवहारः | स्वीयव्यवहारः (स्वीयव्यवहारेण) |
| (च) जीवनस्य मूल्यानि | जीवनमूल्यानि |
| (छ) मातुलस्य गृहम्, तत् | मातुलगृहम् |
| (ज) नरेषु रत्नानि इव, तेषाम् | नररत्नानाम् |
| (झ) स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन | स्वीयकर्तृत्वेन |
| (ञ) अपराधस्य भावना, तया | अपराधभावनया |
| (ट) गुरोः उपदेशः, तम् | गुरूपदेशम् |
| (ठ) दिने दिने | प्रतिदिनम् |
| (ड) राजा ऋषिः इव, तेषाम् | राजर्षीणाम् |
अत्र इदम् अवधेयम् (उपपदविभक्तयः)
‘उप’ का अर्थ है – समीपता। समीपस्थ पद के आश्रय से उत्पन्न होने वाली विभक्ति उपपदविभक्ति कहलाती है। पाठ में निम्नलिखित उपपद-नियम दिए गए हैं।
| उपपद | अर्थ | विभक्तिः | उदाहरणम् (पाठानुसार) |
|---|---|---|---|
| प्रति | आभिमुख्यम् (की ओर) | द्वितीया | नामदेवः प्रतिदिनं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म। / बालः सदा मातरं प्रति धावति। |
| विना | बिना | द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी | अहं कारणं विना / कारणेन विना / कारणात् विना शुनकं ताडितवान्। |
| धिक् | निन्दावाचक | द्वितीया | धिक् शुनकम्। / धिक् दुर्जनम्। |
| निकषा | समीपम् (पास) | द्वितीया | कपिलः मातामहीं निकषा आगतवान्। / केशवस्य गृहं पाठशालां निकषा अस्ति। |
| परितः | चारों ओर / सर्वत्र पार्श्व में | द्वितीया | देवं परितः भक्ताः सन्ति। / शिक्षकं परितः छात्राः भवन्ति। |
| सह, साकं, सार्धं, समम् | के साथ | तृतीया | माधवी कपिलेन सह भ्रमति। / त्वं मित्रेण साकं धावसि। / सः पित्रा सार्धम् आगच्छति। / रामः लक्ष्मणेन समं वनं गच्छति। |
| अलम् | पर्याप्त / बस | तृतीया | अलं क्रीडया। / अलं विस्तरेण। / अलम् आलस्येन। / अलं क्रोधेन। |
‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्ड में ‘क्तवतु’-प्रत्ययान्त शब्दों (गतवान्/गतवती/गतवत्) के पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग एवं नपुंसकलिङ्ग के सातों विभक्तियों के रूप-तालिकाएँ भी दी गई हैं, जिन्हें कण्ठस्थ करना उपयोगी है।
योग्यताविस्तरः & परियोजनाकार्यम्
पाण्डुरङ्गः (विषयप्रबोधनम्)
पाण्डुरङ्ग के ही विट्ठल, विठोबा, पण्ढरीनाथ, विठुमाऊली आदि अनेक नाम हैं। महाराष्ट्र के सोलापुर जनपद में पण्ढरपुर नामक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र है, जो चन्द्रभागा नदी के तट पर सुशोभित है। पाण्डुरङ्ग वारकरी-सम्प्रदाय के आराध्य देव हैं। वे ईंट पर समान चरणों से खड़े हैं तथा दोनों हाथ कमर पर रखकर भक्तों को यह संकेत देते हैं कि ‘मैं भक्तों की रक्षा के लिए सदा कटिबद्ध हूँ’।
परियोजनाकार्यम् / यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (Project Work)
1. स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चषैः वाक्यैः च लिखत।
2. पाठे आगतानि क्तवतुप्रत्ययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत।
3. गुलावराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये पञ्चभिः दशभिः वा वाक्यैः वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)
1. इस पाठ का शीर्षक-सुभाषित क्या सिखाता है?
2. नामदेव के गुरु कौन थे और उन्होंने क्या उपदेश दिया?
3. नामदेव कुत्ते के पीछे घी का पात्र लेकर क्यों दौड़े?
4. कथा के अन्त में पाण्डुरङ्ग ने नामदेव से क्या कहा?
5. कथा सुनकर कपिल एवं माधवी ने क्या संकल्प किया?
दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)
6. नामदेव-महाराज की कथा से हमें क्या शिक्षा मिलती है? सविस्तार लिखिए।
7. इस पाठ में ‘मातामही-संवाद’ शैली का क्या महत्त्व है?
8. पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) एवं वारकरी-सम्प्रदाय के विषय में संक्षेप में लिखिए।
MCQ & अभिकथन-कारण
1. इस पाठ में किस सन्त की कथा है?
(क) सन्त तुकारामस्य
(ख) नामदेवमहाराजस्य
(ग) ज्ञानेश्वरस्य
(घ) विसोबायाः
2. नामदेवस्य गुरुः कः आसीत्?
(क) पाण्डुरङ्गः
(ख) घासिदासः
(ग) विसोबा
(घ) मातामही
3. नामदेवः कस्य देवस्य भक्तः आसीत्?
(क) शिवस्य
(ख) पाण्डुरङ्गस्य (विट्ठलस्य)
(ग) गणेशस्य
(घ) सूर्यस्य
4. नामदेवस्य नैवेद्य-रोटिकां कः अपहृतवान्?
(क) पाण्डुरङ्गः
(ख) मातामही
(ग) बुभुक्षितः शुनकः
(घ) कपिलः
5. नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे किम् आदाय अनुधावितवान्?
(क) लगुडम्
(ख) पाषाणखण्डम्
(ग) घृतपात्रम्
(घ) जलपात्रम्
6. नामदेवः कया भावनया शुनकस्य पृष्ठे धावितवान्?
(क) कोपेन
(ख) भयेन
(ग) करुणया
(घ) लोभेन
7. शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतः?
(क) विसोबा
(ख) पाण्डुरङ्गः
(ग) मातामही
(घ) ब्रह्मर्षिः
8. पाण्डुरङ्गस्य प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं किम्?
(क) काशी
(ख) पण्ढरपुरम्
(ग) उज्जयिनी
(घ) मथुरा
9. ‘धिक् शुनकम्’ इत्यत्र ‘धिक्’ योगे का विभक्तिः?
(क) प्रथमा
(ख) द्वितीया
(ग) तृतीया
(घ) पञ्चमी
10. पाठस्य मुख्या शिक्षा का?
(क) धन-सञ्चयः
(ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति, अतः सर्वेषु दया कार्या
(ग) केवलं मन्दिरे पूजा
(घ) स्पर्धा एवं द्वेषः
अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।
1. अभिकथन (A): नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे घृतपात्रम् आदाय अनुधावितवान्।
कारण (R): सः अचिन्तयत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत्।
2. अभिकथन (A): नामदेवः परीक्षायाम् उत्तीर्णः इति पाण्डुरङ्गः उक्तवान्।
कारण (R): नामदेवः गुरूपदेशं केवलं श्रुतवान् न तु अनुपालितवान्।
3. अभिकथन (A): कपिलः माधवी च अन्ते कमपि जीवं न पीडयिष्यावः इति सङ्कल्पं कृतवन्तौ।
कारण (R): कथां श्रुत्वा तौ अवगतवन्तौ यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति।
4. अभिकथन (A): पाण्डुरङ्गः वारकरी-सम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति।
कारण (R): पाण्डुरङ्गस्य प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं पण्ढरपुरं चन्द्रभागानद्याः तीरे विराजते।
5. अभिकथन (A): ‘निकषा’ शब्दस्य योगे द्वितीया विभक्तिः भवति।
कारण (R): ‘निकषा’ इत्यस्य अर्थः समीपम् इति, अतः सः उपपदविभक्तिं द्वितीयां जनयति।
परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)
- घटनाक्रम (Q5) तथा ‘कः-कं प्रति’ (Q3) के प्रश्न प्रायः पूछे जाते हैं – कथा का क्रम मन में स्पष्ट रखें।
- उपपदविभक्तियाँ कण्ठस्थ करें – प्रति/धिक्/निकषा/परितः → द्वितीया; सह/साकं/सार्धं/समम्/अलम् → तृतीया; विना → द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी।
- ‘क्तवतु’-प्रत्ययान्त रूप (गतवान्/गतवती/गतवत्) तीनों लिङ्गों में तालिका सहित याद करें।
- शब्दार्थ (बुभुक्षितः, लगुडम्, निकषा, म्लाने, सुहृत् आदि) हिन्दी एवं अंग्रेज़ी दोनों में लिखें।
- संस्कृत में उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखें तथा विभक्ति का मिलान ध्यान से करें।
सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)
- नामदेव को घी का पात्र की जगह ‘लाठी/पत्थर’ लेकर दौड़ता बताना – वे करुणा से घी-पात्र लेकर दौड़े थे।
- नामदेव के गुरु को ‘पाण्डुरङ्ग’ लिख देना – गुरु विसोबा थे; पाण्डुरङ्ग आराध्य देव/मित्र थे।
- ‘धिक् शुनकम्’ में तृतीया लगाना – ‘धिक्’ योगे द्वितीया होती है।
- ‘तौ’, ‘तम्’ जैसे सर्वनामों की विभक्ति/वचन की भूल – प्रसंग देखकर निर्णय करें।
- क्तवतु-परिवर्तन में लिङ्ग/वचन का मिलान न करना (कृतवान्/कृतवती/कृतवन्तः)।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
शारदा कक्षा 9 के तीसरे पाठ ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः’ का मुख्य भाव क्या है?
इसका मुख्य भाव है – ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है, अतः जो सबको अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित है। पाठ सन्त नामदेव की कथा द्वारा दया, करुणा एवं अहिंसा की शिक्षा देता है।
नामदेव कुत्ते के पीछे घी का पात्र लेकर क्यों दौड़े?
नामदेव को चिन्ता थी कि भूखा कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में पीड़ा होगी। इसी करुणा-भाव से वे ‘सूखी रोटी मत खाओ, घी भी ले लो’ कहते हुए घी का पात्र लेकर उसके पीछे दौड़े।
कथा के अन्त में क्या हुआ?
दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर स्वयं पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए। उन्होंने नामदेव को परीक्षा में उत्तीर्ण घोषित किया, क्योंकि नामदेव ने ‘ईश्वर सबमें है’ इस उपदेश का पालन भी किया। यह सुनकर कपिल एवं माधवी ने किसी को न सताने का संकल्प लिया।
मूल पाठ, श्लोक, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ, अन्वय एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।
