Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4 Solutions (NCERT 2026–27) – न खलु वयस्तेजसो हेतुः
This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 4 ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ – a गद्य (prose) lesson narrating the heroic life of the bal-krantivira खुदीराम बोस. It carries the मूल पाठ verbatim, the सार (Hindi summary), शब्दार्थ, and original, exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः), along with the स्वाध्याय (अव्यय-योजना) and project tasks, व्याकरण notes, extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.
- पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
- पाठ-परिचय / प्रसंग
- मूल पाठ (गद्यांश)
- सार (Hindi Summary)
- शब्दार्थ (Word-meanings)
- अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
- अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)
- स्वाध्यायान्मा प्रमद: & परियोजनाकार्यम्
- अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
- MCQ & अभिकथन-कारण
- परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
- अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
शारदा कक्षा 9 का चतुर्थ पाठ ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ (अर्थात् ‘तेज (वीरता) का कारण आयु नहीं होती’) एक गद्यात्मक जीवन-वृत्तान्त है, जो प्रसिद्ध बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस के अल्पायु किन्तु तेजस्वी जीवन एवं बलिदान का संक्षेप में वर्णन करता है। भारत के स्वतन्त्रता-संग्राम के अमृत-महोत्सव वर्ष की पृष्ठभूमि में पाठ आरम्भ होता है और हमें स्मरण कराता है कि अनेक ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने देश की स्वतन्त्रता के लिए अपने परिवार एवं प्राणों की आहुति दी। बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर जनपद में सन् 1889 में जन्मे खुदीराम ने बङ्गभङ्ग-आन्दोलन से प्रेरित होकर पन्द्रह वर्ष की अल्पायु में ही क्रान्ति का मार्ग अपनाया। निर्दयी अंग्रेज़ अधिकारी किङ्ग्ज़फोर्ड को दण्डित करने के प्रयास, बन्दी बनाए जाने तथा अन्ततः हँसते हुए फाँसी पर चढ़ने तक की उनकी गाथा यह सिद्ध करती है कि तेज, साहस एवं देशभक्ति का सम्बन्ध आयु से नहीं, अपितु हृदय की भावना से होता है।
पाठ-परिचय / प्रसंग
प्रस्तुत पाठ एक मौलिक गद्य-रचना (जीवनी-परक निबन्ध) है, जो शारदा पाठ्यपुस्तक हेतु सरल एवं सुबोध संस्कृत में रचा गया है। इसका शीर्षक ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ एक सुभाषित-पंक्ति है, जिसका अर्थ है – ‘निश्चय ही आयु तेज (पराक्रम) का कारण नहीं होती’। पाठ का विषय है भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम के अमर बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस (1889–1908) का जीवन एवं हुतात्म-बलिदान। पाठ बङ्गभङ्ग-आन्दोलन, गुप्त क्रान्तिकारी-मण्डलों, सत्येन्द्रनाथ के उपदेश तथा किङ्ग्ज़फोर्ड-प्रकरण के ऐतिहासिक सन्दर्भों को रोचक एवं प्रेरक शैली में प्रस्तुत करता है। इसका मुख्य उद्देश्य छात्रों में देशभक्ति, त्याग, साहस एवं राष्ट्र के प्रति कृतज्ञता का भाव जगाना है।
मूल पाठ (गद्यांश)
(शारदा पाठ्यपुस्तक का मूल गद्यांश, ज्यों-के-त्यों; pdftotext से टूटे संयुक्ताक्षर सुधारकर।)
भारतस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे सशस्त्रान्दोलने बङ्गप्रान्तः अग्रेसरः आसीत् । तस्मिन् बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुर-नामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के खुदीरामस्य जन्म अभवत् । तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति, जनन्याः नाम लक्ष्मीप्रिया देवी च आसीत् । खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ । अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम् । बाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत् । साधारणबालानाम् इव क्रीडादिषु तस्य मनः न रमते स्म । सः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म ।
बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीराणां महद्भिः गुप्तगतिविधिभिः आङ्ग्लाः संत्रस्ताः आसन् । भारतस्य तात्कालिकः वायसरायः कर्जनः बङ्गप्रान्तस्य एतत् वीरत्वं दमयितुम्, उत्साहं ध्वंसयितुम्, देशभक्तिं मर्दयितुं च बङ्गप्रान्तस्य पन्थाधारितं विभजनं करणीयम् इति निश्चितवान् । पञ्चाधिकनवदशशततमे वर्षे (१९०५) तेन बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः । तस्य एतया कृत्या न केवलं बङ्गप्रान्ते अपि तु सर्वस्मिन् देशे जनान्दोलनं प्रवृत्तम् । बङ्गभङ्ग-आन्दोलनम् इति तस्य जनान्दोलनस्य नाम । यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि देशभक्तेः भावनया सः प्रेरितः सन् जनान्दोलने कूर्दितः । आङ्ग्लानां पारतन्त्र्यशृङ्खलातः वन्दनीयभारतमातुः मोचनं करणीयम् इत्येव सङ्कल्पः आसीत् । अतः सः नवमीं कक्षाम् अपि पूर्णां कर्तुं न शक्तवान् । यतोहि देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति ।
बालानां संघटनं कृत्वा सः पदयात्राम् आयोजयति स्म । तस्यां यात्रायां देशभक्तियुतानि गीतानि, वन्दे मातरम् चेत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म । सः पदयात्रामाध्यमेन लोकजागरणविषयकाणि पत्रकाणि जनेषु वितरति स्म । कदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः । किन्तु सामर्थ्यसम्पन्नः खुदीरामः आङ्ग्लानां ताडनं कृत्वा ततः निरगच्छत् । बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीरैः सञ्चालितानि बहूनि गुप्तमण्डलानि आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म । कस्यचित् गुप्तमण्डलस्य सञ्चालकः आसीत् सत्येन्द्रनाथः । खुदीरामः स्वमित्रेण प्रफुल्लेन सह गत्वा सत्येन्द्रनाथेन अमिलत् । सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति” । तस्मात् गुप्तप्रशिक्षणकेन्द्रात् द्वाभ्याम् अष्टमासात्मकं प्रशिक्षणं प्राप्तम् । भुशुण्डिसञ्चालने अपि तौ अचिरादेव प्रवीणौ सञ्जातौ । राणाप्रतापस्य चरित्रेण प्रेरितः खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् ‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति ।
कलकत्ता-जनपदस्य मुख्यः न्यायिकः आङ्ग्लः अधिकारी ‘किङ्ग्ज़फोर्ड्’ भारतीय-देशभक्तान् अतीवकठोररीत्या दण्डयति स्म । निर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म । तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ्फरनगरे जातं तदा ‘सः हन्तव्यः’ इति सशस्त्रक्रान्तिवीरमण्डलेन निश्चितम् । हत्यायोजनायाः सम्पूर्णम् उत्तरदायित्वं प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां स्वीकृतम् । तस्य वधस्य सूक्ष्मा योजनापि द्वाभ्यां निर्मिता । अष्टाधिक-नवदशशततमवर्षस्य एप्रिलमासस्य अष्टाविंशे दिनाङ्के (२८-०४-१९०८) किङ्ग्ज़फोर्ड् इत्यस्य रथविशेषे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् । महान् विस्फोटध्वनिः जातः । अग्निज्वालाः आकाशम् अस्पृशन् । ‘किङ्ग्ज़फोर्ड् हतः’ अस्माकम् उत्तरदायित्वं पूर्णम् इति कृतार्थभावनया तौ पलायितवन्तौ । किन्तु हा धिक् ! यद्यपि सः किङ्ग्ज़फोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत् तथापि तस्मिन् सः नासीदेव । केनेडी-नामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च तत्र आस्ताम् । ते मृते किन्तु किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः । आरात्रि द्वौ अपि क्रान्तिवीरौ अधावताम् । किन्तु दौर्भाग्यवशात् आङ्ग्लाः आरक्षकाः तौ अगृह्णन् । वीरप्रफुल्लेन आङ्ग्लानां विरोधे कृतः प्रतीकारयत्नः व्यर्थः अभूत् । अनन्यगतिकः प्रफुल्लः भारतमातरं मनसा प्रणम्य ‘वन्दे मातरम् इति’ उद्घोष्य च स्ववक्षःस्थले भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान् । वीरबालः प्रफुल्लः हौतात्म्येन अमरः जातः ।
आङ्ग्लैः गृहीतः खुदीरामः न्यायालयं नीतः । तत्र अधिवक्तॄणां प्रत्येकं प्रश्नस्य खुदीरामस्य निश्चितम् उत्तरम् आसीत् यत् ‘वन्दे मातरम्’ इति । न्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः – उद्बन्धनम् इति । राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत् प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत् । तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः चापि चकिताः । अष्टाधिक-नवदशशततमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य एकादशे दिनाङ्के (११-०८-१९०८) बाल्ये वयसि एव देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं खुदीरामः हुतात्मा जातः । प्रियभारतमातुः दर्शनार्थं सः हसन्, वन्दे मातरम् इति जपन् आनन्देन दिवं गतः । — शारदा (कक्षा 9), चतुर्थः पाठः
सार (Hindi Summary)
‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ पाठ भारत के अमर बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस के जीवन एवं बलिदान की प्रेरक गाथा है। स्वतन्त्रता के अमृत-महोत्सव की पृष्ठभूमि में लेखक स्मरण कराते हैं कि अनेक ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने देश की स्वतन्त्रता के यज्ञ में अपने परिवार एवं प्राणों की आहुति दी; वे सब हमारे लिए सदा वन्दनीय हैं। खुदीराम का जन्म सन् 1889 में बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर जनपद के मोहोबनी-ग्राम में हुआ। उनके पिता का नाम त्रैलोक्यनाथ तथा माता का नाम लक्ष्मीप्रिया देवी था। बचपन में ही माता-पिता का देहान्त हो जाने पर उनका पालन-पोषण उनकी बड़ी बहन अपरूपा देवी ने किया।
बचपन से ही खुदीराम असाधारण थे; सामान्य बालकों की भाँति खेल-कूद में उनका मन नहीं लगता था और देशवासियों पर होने वाले अत्याचारों को देखकर वे व्यथित हो जाते थे। सन् 1905 में वायसराय कर्जन द्वारा बङ्गप्रान्त का विभाजन किए जाने पर सम्पूर्ण देश में बङ्गभङ्ग-आन्दोलन भड़क उठा। केवल पन्द्रह वर्ष की आयु में ही देशभक्ति से प्रेरित होकर खुदीराम इस आन्दोलन में कूद पड़े और नवीं कक्षा भी पूरी नहीं कर सके। उन्होंने बालकों का संगठन बनाकर पदयात्राएँ आयोजित कीं, ‘वन्दे मातरम्’ के घोष किए तथा लोक-जागरण के पत्रक वितरित किए।
आगे चलकर वे गुप्त क्रान्तिकारी-मण्डल के संचालक सत्येन्द्रनाथ से मिले, जिन्होंने उन्हें वज्र-सा दृढ़ शरीर, तलवार-सी तीक्ष्ण बुद्धि एवं गङ्गाजल-सा निर्मल मन रखने का उपदेश दिया। प्रशिक्षण प्राप्त कर खुदीराम एवं उनके मित्र प्रफुल्ल ने निर्दयी अंग्रेज़ न्यायाधीश किङ्ग्ज़फोर्ड को दण्डित करने का संकल्प लिया। 28 अप्रैल 1908 को उन्होंने किङ्ग्ज़फोर्ड के रथ पर बम फेंका, किन्तु दुर्भाग्यवश उस रथ में किङ्ग्ज़फोर्ड नहीं, बल्कि केनेडी अधिकारी की पत्नी एवं पुत्री थीं, जो मारी गईं। पकड़े जाने पर प्रफुल्ल ने आत्म-बलिदान दे दिया। न्यायालय में खुदीराम ने प्रत्येक प्रश्न का उत्तर ‘वन्दे मातरम्’ ही दिया। 11 अगस्त 1908 को उन्हें फाँसी हुई और वे हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ का जप करते हुए हुतात्मा हो गए। पाठ यही सिद्ध करता है कि तेज एवं वीरता का कारण आयु नहीं, अपितु देशभक्ति की भावना है।
शब्दार्थ (Word-meanings)
| शब्दः (Sanskrit) | हिन्दी अर्थ | English meaning |
|---|---|---|
| हुतात्मा | बलिदान देने वाला, शहीद | Martyr |
| क्रान्तिवीरः | क्रान्तिकारी वीर | Revolutionary hero |
| आहुतिरूपेण | आहुति के रूप में | As an oblation/sacrifice |
| व्यथितः | दुःखित, चिन्तित | Worried / grieved |
| असाधारणः | असामान्य, विलक्षण | Extraordinary |
| संत्रस्ताः | भयभीत, आतंकित | Frightened |
| दिवङ्गतौ | स्वर्ग सिधार गए (दोनों) | Passed away (both) |
| कूर्दितः | कूद पड़ा | Leapt (into) |
| पादत्राणम् | जूता, पादुका | Footwear / shoes |
| पत्रकाणि | परचे, पुस्तिकाएँ | Leaflets / pamphlets |
| हस्तगतः | हाथ में आया, पकड़ा गया | Captured |
| उपादिशत् | उपदेश दिया | (He) advised |
| भुशुण्डी | बन्दूक | Gun |
| विस्फोटकम् | विस्फोटक सामग्री, बम | Explosive / bomb |
| निर्दयः | दया रहित, निष्ठुर | Merciless |
| प्रतीकारयत्नः | प्रतिरोध का प्रयास | Attempt at retaliation |
| उद्बन्धनम् | फाँसी | Execution by hanging |
| चकिताः | चकित, विस्मित | Amazed |
| दिवम् (गतः) | स्वर्ग को (गया) | (Departed) to heaven |
| कदाचित् | एक बार, कभी | Once / sometime |
अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत —
(क) खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत् ?
(ख) खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म ?
(ग) सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान् ?
(घ) खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान् ?
(ङ) किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः ?
२. अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु किं वाक्यं सत्यं किं च असत्यम् इति सूचयत —
| वाक्यम् | सत्यम् / असत्यम् (उत्तर) |
|---|---|
| (क) देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति । | सत्यम् |
| (ख) निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म । | सत्यम् |
| (ग) खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः । | असत्यम् |
| (घ) खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड्महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान् । | सत्यम् |
| (ङ) खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म । | सत्यम् |
(ग) असत्यम् – यतोहि किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः आसीत्; तस्मिन् रथे केनेडी-अधिकारिणः पत्नी पुत्री च मृते ।
३. अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत —
| स्तम्भ ‘क’ (संवत्सर-शब्दः) | स्तम्भ ‘ख’ (अङ्कः) | सही मेलनम् (उत्तर) |
|---|---|---|
| (क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १. १९०५ | ३. १९४७ |
| (ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | २. १८८९ | ४. १९०८ |
| (ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् | ३. १९४७ | ५. १९५० |
| (घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | ४. १९०८ | १. १९०५ |
| (ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् | ५. १९५० | २. १८८९ |
४. अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत —
पदानि: उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः
(यह चित्र-आधारित लेखन है; चित्र के अनुसार छात्र इन्हीं पदों का प्रयोग कर अपने वाक्य बना सकते हैं।)
५. सन्धिच्छेदं कुरुत —
| पदम् | सन्धिच्छेदः (उत्तर) |
|---|---|
| (क) इत्यादयः | इति + आदयः |
| (ख) सर्वेऽपि | सर्वे + अपि |
| (ग) कश्चित् | कः + चित् |
| (घ) प्रत्येकम् | प्रति + एकम् |
| (ङ) वयस्तेजसः | वयः + तेजसः |
| (च) अचिरादेव | अचिरात् + एव |
६. विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत —
| विग्रहवाक्यम् | समस्तपदम् (उत्तर) |
|---|---|
| (क) देशस्य भक्ताः | देशभक्ताः |
| (ख) बालः च क्रान्तिवीरः च | बालक्रान्तिवीरः |
| (ग) वज्रेण सदृशम् | वज्रसदृशम् |
| (घ) असेः धारा | असिधारा |
| (ङ) मृत्युः एव दण्डः | मृत्युदण्डः |
| (च) न साधारणः | असाधारणः |
| (छ) निर्गता दया यस्मात् सः | निर्दयः |
७. लङ्लकारः, क्तवतु-प्रत्ययः, स्म, क्तप्रत्ययः – एते सर्वेऽपि भूतकालं सूचयन्ति । अधः दत्तानि वाक्यानि सूचनानुसारं परिवर्तयत —
यथा — खुदीरामः हुतात्मा जातः । (लङ्-लकारः) → खुदीरामः हुतात्मा अजायत ।
(क) वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म । (लङ्-लकारः)
(ख) सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत् । (क्तवतु-प्रत्ययः)
(ग) सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान् । (लङ्-लकारः)
(घ) क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन् । (स्म)
(ङ) प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान् । (लङ्-लकारः)
८. पाठे कदाचित्, कस्यचित्, इति एवं विधानि पदानि सन्ति । एतानि ‘चित्’ प्रत्यययुक्तानि अव्ययानि भवन्ति । … उदाहरणानुसारं चित्-प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत —
मञ्जूषा: कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित् । यथा – (क) बालकः गच्छति → कश्चित् बालकः गच्छति ।
स्वाध्यायान्मा प्रमद:
१. अधः प्रदत्तानि युगलपदानि अव्ययानि सन्ति । तेषां प्रयोगः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु प्रदर्शितः । ध्यानेन पठन्तु रिक्तस्थानानि च पूरयन्तु —
युगल-अव्ययानि: यत्…इति · यदा…तदा · यावत्…तावत् · यद्यपि…तथापि (उदाहरण-वाक्य पाठ्यपुस्तक में दिए गए हैं)।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्)
१. भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत ।
२. पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत ।
३. खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत् । एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु — (क) मम जन्म… (ख) पितुः जन्म… (ग) मातुः जन्म… (घ) भ्रातुः जन्म… (ङ) भगिन्याः जन्म…
(ये वर्ष/तिथियाँ केवल नमूना हैं; प्रत्येक छात्र अपने परिवार की सही जन्म-तिथियाँ लिखे।)
४. पारा-अलम्पिकस् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत ।
५. नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत ?
अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)
पाठ के अभ्यास में जिन व्याकरण-बिन्दुओं पर बल दिया गया है, उन्हें यहाँ संक्षेप में समझाया गया है।
1. भूतकाल-सूचक चार साधन
संस्कृत में भूतकाल को प्रायः चार प्रकार से दर्शाया जाता है – (i) लङ्-लकारः (अभवत्, अकरोत्, अजायत), (ii) क्तवतु-प्रत्ययः (कृतवान्, उपदिष्टवान्, प्रतिज्ञातवान्), (iii) क्त-प्रत्ययः (गतः, जातः, प्रेरितः), तथा (iv) वर्तमान-क्रिया + ‘स्म’ (भवति स्म = होता था, दण्डयति स्म = दण्ड देता था)।
| साधन | उदाहरणम् (पाठ से) | हिन्दी |
|---|---|---|
| लङ्-लकारः | खुदीरामस्य जन्म अभवत् | जन्म हुआ |
| क्तवतु-प्रत्ययः | सः प्रतिज्ञातवान् | उसने प्रतिज्ञा की |
| क्त-प्रत्ययः | खुदीरामः हुतात्मा जातः | हुतात्मा हो गया |
| वर्तमान + स्म | व्यथितः भवति स्म | व्यथित होता था |
2. ‘चित्’-प्रत्ययान्त अव्यय (अनिश्चय-वाचक)
प्रश्नवाचक पदों में ‘चित्’ प्रत्यय जोड़ने पर अनिश्चय (कोई/किसी) का भाव आ जाता है। सन्धि के कारण रूप बदल जाते हैं।
| मूल पद + चित् | निष्पन्न रूप | अर्थ |
|---|---|---|
| कः + चित् | कश्चित् | कोई (पुं.) |
| का + चित् | काचित् | कोई (स्त्री.) |
| किम् + चित् | किञ्चित् | कुछ |
| कुत्र + चित् | कुत्रचित् | कहीं |
| कदा + चित् | कदाचित् | कभी |
| कस्य + चित् | कस्यचित् | किसी का |
3. युगल-अव्यय (नित्य-सहचर अव्यय)
कुछ अव्यय सदा जोड़े में प्रयुक्त होते हैं और सापेक्ष-संबंध दर्शाते हैं।
| युगल-अव्यय | अर्थ |
|---|---|
| यदा … तदा | जब … तब |
| यावत् … तावत् | जब तक … तब तक |
| यद्यपि … तथापि | यद्यपि … तो भी |
| यः … सः | जो … वह |
| यत् … इति | (उद्धरण का परिचायक) कि … |
अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)
1. पाठ का शीर्षक ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ का क्या अर्थ है?
2. खुदीराम का पालन-पोषण किसने किया और क्यों?
3. बङ्गभङ्ग-आन्दोलन क्यों आरम्भ हुआ?
4. सत्येन्द्रनाथ ने क्रान्तिकारी के लिए कौन-से तीन गुण आवश्यक बताए?
5. किङ्ग्ज़फोर्ड पर किए गए आक्रमण का परिणाम क्या हुआ?
दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)
6. खुदीराम बोस के जीवन एवं बलिदान का संक्षिप्त वर्णन कीजिए।
7. इस पाठ से हमें क्या प्रेरणा मिलती है? ‘तेज का कारण आयु नहीं’ – इसे स्पष्ट कीजिए।
8. खुदीराम न्यायालय में प्रत्येक प्रश्न का एक ही उत्तर क्यों देते थे? इसका क्या तात्पर्य है?
MCQ & अभिकथन-कारण
1. खुदीराम का जन्म किस वर्ष हुआ?
(क) १८८९
(ख) १९०५
(ग) १९०८
(घ) १९४७
2. खुदीराम का जन्म किस प्रान्त में हुआ?
(क) पञ्जाबप्रान्ते
(ख) बङ्गप्रान्ते
(ग) महाराष्ट्रप्रान्ते
(घ) गुजरातप्रान्ते
3. खुदीराम के माता-पिता का नाम क्या था?
(क) त्रैलोक्यनाथः एवं लक्ष्मीप्रिया देवी
(ख) सत्येन्द्रनाथः एवं अपरूपा देवी
(ग) प्रफुल्लः एवं लक्ष्मीबाई
(घ) कर्जनः एवं केनेडी
4. खुदीराम का पालन-पोषण किसने किया?
(क) माता ने
(ख) पिता ने
(ग) बड़ी बहन अपरूपा देवी ने
(घ) सत्येन्द्रनाथ ने
5. बङ्गप्रान्त का विभाजन किसने किया?
(क) किङ्ग्ज़फोर्ड्
(ख) वायसराय कर्जन
(ग) केनेडी
(घ) सत्येन्द्रनाथ
6. आन्दोलन के समय खुदीराम की आयु कितनी थी?
(क) दश वर्ष
(ख) पञ्चदश वर्ष
(ग) विंशति वर्ष
(घ) पञ्चविंशति वर्ष
7. किङ्ग्ज़फोर्ड पर बम कब फेंका गया?
(क) २८-०४-१९०८
(ख) ११-०८-१९०८
(ग) ०३-१२-१८८९
(घ) १५-०८-१९४७
8. बम-विस्फोट में वास्तव में किसकी मृत्यु हुई?
(क) किङ्ग्ज़फोर्ड् की
(ख) कर्जन की
(ग) केनेडी अधिकारी की पत्नी एवं पुत्री की
(घ) सत्येन्द्रनाथ की
9. न्यायालय में खुदीराम प्रत्येक प्रश्न का क्या उत्तर देते थे?
(क) मौन
(ख) वन्दे मातरम्
(ग) क्षमा
(घ) जय हिन्द
10. खुदीराम को फाँसी कब दी गई?
(क) ०३-१२-१८८९
(ख) २८-०४-१९०८
(ग) ११-०८-१९०८
(घ) १५-०८-१९४७
अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।
1. अभिकथन (A): खुदीराम केवल पन्द्रह वर्ष की आयु में ही जनान्दोलन में कूद पड़े।
कारण (R): वे देशभक्ति की भावना से प्रेरित थे और मातृभूमि को अंग्रेज़ी पराधीनता से मुक्त कराना चाहते थे।
2. अभिकथन (A): बम-विस्फोट में किङ्ग्ज़फोर्ड की मृत्यु हो गई।
कारण (R): प्रफुल्ल एवं खुदीराम ने उसके रथ पर बम फेंका था।
3. अभिकथन (A): फाँसी के समय भी खुदीराम के मुख पर भय अथवा दुःख नहीं था।
कारण (R): वे देशभक्त थे और मातृभूमि के लिए बलिदान को सौभाग्य मानते थे।
4. अभिकथन (A): गम्-धातु में ‘सम्’ उपसर्ग… नहीं, अपितु पाठ के अनुसार ‘चित्’ प्रत्यय अनिश्चय का भाव देता है।
कारण (R): कः + चित् = कश्चित्, कदा + चित् = कदाचित् – इनमें ‘कोई/कभी’ का अनिश्चय-भाव है।
5. अभिकथन (A): पाठ का शीर्षक ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ है।
कारण (R): खुदीराम ने अल्पायु में ही महान् तेज एवं बलिदान दिखाकर सिद्ध किया कि वीरता का कारण आयु नहीं होती।
परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)
- पाठ की प्रमुख तिथियाँ कण्ठस्थ करें – जन्म 1889, बङ्गभङ्ग 1905, बम-विस्फोट 28-04-1908, फाँसी 11-08-1908।
- ‘पूर्णवाक्येन उत्तरम्’ वाले प्रश्नों में पूरा वाक्य लिखें, केवल एक शब्द नहीं।
- सन्धिच्छेद एवं समास-विग्रह तालिका सहित याद करें (वयस्तेजसः = वयः + तेजसः; मृत्युदण्डः आदि)।
- ‘चित्’-प्रत्ययान्त अव्यय (कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्) का लिङ्ग-वचन के अनुसार सही प्रयोग करें।
- युगल-अव्यय (यदा-तदा, यावत्-तावत्, यद्यपि-तथापि) सदा जोड़े में लगाएँ।
सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)
- यह कहना कि किङ्ग्ज़फोर्ड मारा गया – वस्तुतः वह बच गया; केनेडी की पत्नी एवं पुत्री मारी गईं।
- ‘काचित्’ (स्त्रीलिङ्ग) के स्थान पर ‘कश्चित्’ (पुंलिङ्ग) लिख देना।
- भूतकाल-रूपान्तरण में लकार की भूल – अकरोत्/अभवन्/अशक्नोत् को शुद्ध लिखें।
- मेलनम् में वर्ष-संख्या उलट देना (1947 = सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमम्)।
- विसर्ग एवं मात्रा की अशुद्धि – हुतात्मा, वन्दे मातरम्, उद्बन्धनम् शुद्ध लिखें।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
शारदा कक्षा 9 का चौथा पाठ ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ किस पर आधारित है?
यह पाठ भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम के अमर बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस (1889–1908) के जीवन एवं बलिदान पर आधारित एक संस्कृत गद्य-जीवनी है।
‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ का अर्थ क्या है?
इसका अर्थ है – ‘निश्चय ही आयु तेज (पराक्रम/वीरता) का कारण नहीं होती’। साहस एवं देशभक्ति का सम्बन्ध आयु से नहीं, अपितु हृदय की भावना से है।
खुदीराम को फाँसी कब और किस आरोप में दी गई?
किङ्ग्ज़फोर्ड के रथ पर बम फेंकने के प्रकरण में बन्दी बनाए जाने पर 11 अगस्त 1908 (11-08-1908) को खुदीराम को फाँसी दी गई। फाँसी के समय भी वे हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ का जप करते हुए हुतात्मा हो गए।
मूल पाठ, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, शब्दार्थ एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।
