Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4 Solutions (NCERT 2026–27) – न खलु वयस्तेजसो हेतुः

This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 4 ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ – a गद्य (prose) lesson narrating the heroic life of the bal-krantivira खुदीराम बोस. It carries the मूल पाठ verbatim, the सार (Hindi summary), शब्दार्थ, and original, exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः), along with the स्वाध्याय (अव्यय-योजना) and project tasks, व्याकरण notes, extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.

Class: 9 Subject: Sanskrit Book: Sharada (शारदा) Chapter: 4 पाठ: न खलु वयस्तेजसो हेतुः Session: 2026–27

पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)

शारदा कक्षा 9 का चतुर्थ पाठ ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ (अर्थात् ‘तेज (वीरता) का कारण आयु नहीं होती’) एक गद्यात्मक जीवन-वृत्तान्त है, जो प्रसिद्ध बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस के अल्पायु किन्तु तेजस्वी जीवन एवं बलिदान का संक्षेप में वर्णन करता है। भारत के स्वतन्त्रता-संग्राम के अमृत-महोत्सव वर्ष की पृष्ठभूमि में पाठ आरम्भ होता है और हमें स्मरण कराता है कि अनेक ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने देश की स्वतन्त्रता के लिए अपने परिवार एवं प्राणों की आहुति दी। बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर जनपद में सन् 1889 में जन्मे खुदीराम ने बङ्गभङ्ग-आन्दोलन से प्रेरित होकर पन्द्रह वर्ष की अल्पायु में ही क्रान्ति का मार्ग अपनाया। निर्दयी अंग्रेज़ अधिकारी किङ्ग्ज़फोर्ड को दण्डित करने के प्रयास, बन्दी बनाए जाने तथा अन्ततः हँसते हुए फाँसी पर चढ़ने तक की उनकी गाथा यह सिद्ध करती है कि तेज, साहस एवं देशभक्ति का सम्बन्ध आयु से नहीं, अपितु हृदय की भावना से होता है।

पाठ-परिचय / प्रसंग

प्रस्तुत पाठ एक मौलिक गद्य-रचना (जीवनी-परक निबन्ध) है, जो शारदा पाठ्यपुस्तक हेतु सरल एवं सुबोध संस्कृत में रचा गया है। इसका शीर्षक ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ एक सुभाषित-पंक्ति है, जिसका अर्थ है – ‘निश्चय ही आयु तेज (पराक्रम) का कारण नहीं होती’। पाठ का विषय है भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम के अमर बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस (1889–1908) का जीवन एवं हुतात्म-बलिदान। पाठ बङ्गभङ्ग-आन्दोलन, गुप्त क्रान्तिकारी-मण्डलों, सत्येन्द्रनाथ के उपदेश तथा किङ्ग्ज़फोर्ड-प्रकरण के ऐतिहासिक सन्दर्भों को रोचक एवं प्रेरक शैली में प्रस्तुत करता है। इसका मुख्य उद्देश्य छात्रों में देशभक्ति, त्याग, साहस एवं राष्ट्र के प्रति कृतज्ञता का भाव जगाना है।

मूल पाठ (गद्यांश)

(शारदा पाठ्यपुस्तक का मूल गद्यांश, ज्यों-के-त्यों; pdftotext से टूटे संयुक्ताक्षर सुधारकर।)

भारतदेशस्य स्वतन्त्रतायाः अमृतमहोत्सववर्षं वयम् आचरितवन्तः । किं वयं जानीमः यत् देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः स्वतन्त्रतायज्ञे स्वीयपरिवारं स्वीयजीवनं च आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः इति ? छात्राः ! ते सर्वेऽपि क्रान्तिवीराः अस्माभिः कृतज्ञताभावनया नित्यं वन्दनीयाः । खुदीरामः तेषु एव देशभक्तेषु कश्चन तेजस्वी बालक्रान्तिवीरः हुतात्मा अस्ति । क्रान्तिवीरस्य खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः सङ्क्षेपेण अत्र वर्णितः अस्ति ।

भारतस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे सशस्त्रान्दोलने बङ्गप्रान्तः अग्रेसरः आसीत् । तस्मिन् बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुर-नामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के खुदीरामस्य जन्म अभवत् । तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति, जनन्याः नाम लक्ष्मीप्रिया देवी च आसीत् । खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ । अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम् । बाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत् । साधारणबालानाम् इव क्रीडादिषु तस्य मनः न रमते स्म । सः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म ।

बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीराणां महद्भिः गुप्तगतिविधिभिः आङ्ग्लाः संत्रस्ताः आसन् । भारतस्य तात्कालिकः वायसरायः कर्जनः बङ्गप्रान्तस्य एतत् वीरत्वं दमयितुम्, उत्साहं ध्वंसयितुम्, देशभक्तिं मर्दयितुं च बङ्गप्रान्तस्य पन्थाधारितं विभजनं करणीयम् इति निश्चितवान् । पञ्चाधिकनवदशशततमे वर्षे (१९०५) तेन बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः । तस्य एतया कृत्या न केवलं बङ्गप्रान्ते अपि तु सर्वस्मिन् देशे जनान्दोलनं प्रवृत्तम् । बङ्गभङ्ग-आन्दोलनम् इति तस्य जनान्दोलनस्य नाम । यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि देशभक्तेः भावनया सः प्रेरितः सन् जनान्दोलने कूर्दितः । आङ्ग्लानां पारतन्त्र्यशृङ्खलातः वन्दनीयभारतमातुः मोचनं करणीयम् इत्येव सङ्कल्पः आसीत् । अतः सः नवमीं कक्षाम् अपि पूर्णां कर्तुं न शक्तवान् । यतोहि देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति ।

बालानां संघटनं कृत्वा सः पदयात्राम् आयोजयति स्म । तस्यां यात्रायां देशभक्तियुतानि गीतानि, वन्दे मातरम् चेत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म । सः पदयात्रामाध्यमेन लोकजागरणविषयकाणि पत्रकाणि जनेषु वितरति स्म । कदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः । किन्तु सामर्थ्यसम्पन्नः खुदीरामः आङ्ग्लानां ताडनं कृत्वा ततः निरगच्छत् । बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीरैः सञ्चालितानि बहूनि गुप्तमण्डलानि आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म । कस्यचित् गुप्तमण्डलस्य सञ्चालकः आसीत् सत्येन्द्रनाथः । खुदीरामः स्वमित्रेण प्रफुल्लेन सह गत्वा सत्येन्द्रनाथेन अमिलत् । सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति” । तस्मात् गुप्तप्रशिक्षणकेन्द्रात् द्वाभ्याम् अष्टमासात्मकं प्रशिक्षणं प्राप्तम् । भुशुण्डिसञ्चालने अपि तौ अचिरादेव प्रवीणौ सञ्जातौ । राणाप्रतापस्य चरित्रेण प्रेरितः खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् ‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति ।

कलकत्ता-जनपदस्य मुख्यः न्यायिकः आङ्ग्लः अधिकारी ‘किङ्ग्ज़फोर्ड्’ भारतीय-देशभक्तान् अतीवकठोररीत्या दण्डयति स्म । निर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म । तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ्फरनगरे जातं तदा ‘सः हन्तव्यः’ इति सशस्त्रक्रान्तिवीरमण्डलेन निश्चितम् । हत्यायोजनायाः सम्पूर्णम् उत्तरदायित्वं प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां स्वीकृतम् । तस्य वधस्य सूक्ष्मा योजनापि द्वाभ्यां निर्मिता । अष्टाधिक-नवदशशततमवर्षस्य एप्रिलमासस्य अष्टाविंशे दिनाङ्के (२८-०४-१९०८) किङ्ग्ज़फोर्ड् इत्यस्य रथविशेषे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् । महान् विस्फोटध्वनिः जातः । अग्निज्वालाः आकाशम् अस्पृशन् । ‘किङ्ग्ज़फोर्ड् हतः’ अस्माकम् उत्तरदायित्वं पूर्णम् इति कृतार्थभावनया तौ पलायितवन्तौ । किन्तु हा धिक् ! यद्यपि सः किङ्ग्ज़फोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत् तथापि तस्मिन् सः नासीदेव । केनेडी-नामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च तत्र आस्ताम् । ते मृते किन्तु किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः । आरात्रि द्वौ अपि क्रान्तिवीरौ अधावताम् । किन्तु दौर्भाग्यवशात् आङ्ग्लाः आरक्षकाः तौ अगृह्णन् । वीरप्रफुल्लेन आङ्ग्लानां विरोधे कृतः प्रतीकारयत्नः व्यर्थः अभूत् । अनन्यगतिकः प्रफुल्लः भारतमातरं मनसा प्रणम्य ‘वन्दे मातरम् इति’ उद्घोष्य च स्ववक्षःस्थले भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान् । वीरबालः प्रफुल्लः हौतात्म्येन अमरः जातः ।

आङ्ग्लैः गृहीतः खुदीरामः न्यायालयं नीतः । तत्र अधिवक्तॄणां प्रत्येकं प्रश्नस्य खुदीरामस्य निश्चितम् उत्तरम् आसीत् यत् ‘वन्दे मातरम्’ इति । न्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः – उद्बन्धनम् इति । राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत् प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत् । तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः चापि चकिताः । अष्टाधिक-नवदशशततमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य एकादशे दिनाङ्के (११-०८-१९०८) बाल्ये वयसि एव देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं खुदीरामः हुतात्मा जातः । प्रियभारतमातुः दर्शनार्थं सः हसन्, वन्दे मातरम् इति जपन् आनन्देन दिवं गतः । — शारदा (कक्षा 9), चतुर्थः पाठः

सार (Hindi Summary)

‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ पाठ भारत के अमर बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस के जीवन एवं बलिदान की प्रेरक गाथा है। स्वतन्त्रता के अमृत-महोत्सव की पृष्ठभूमि में लेखक स्मरण कराते हैं कि अनेक ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने देश की स्वतन्त्रता के यज्ञ में अपने परिवार एवं प्राणों की आहुति दी; वे सब हमारे लिए सदा वन्दनीय हैं। खुदीराम का जन्म सन् 1889 में बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर जनपद के मोहोबनी-ग्राम में हुआ। उनके पिता का नाम त्रैलोक्यनाथ तथा माता का नाम लक्ष्मीप्रिया देवी था। बचपन में ही माता-पिता का देहान्त हो जाने पर उनका पालन-पोषण उनकी बड़ी बहन अपरूपा देवी ने किया।

बचपन से ही खुदीराम असाधारण थे; सामान्य बालकों की भाँति खेल-कूद में उनका मन नहीं लगता था और देशवासियों पर होने वाले अत्याचारों को देखकर वे व्यथित हो जाते थे। सन् 1905 में वायसराय कर्जन द्वारा बङ्गप्रान्त का विभाजन किए जाने पर सम्पूर्ण देश में बङ्गभङ्ग-आन्दोलन भड़क उठा। केवल पन्द्रह वर्ष की आयु में ही देशभक्ति से प्रेरित होकर खुदीराम इस आन्दोलन में कूद पड़े और नवीं कक्षा भी पूरी नहीं कर सके। उन्होंने बालकों का संगठन बनाकर पदयात्राएँ आयोजित कीं, ‘वन्दे मातरम्’ के घोष किए तथा लोक-जागरण के पत्रक वितरित किए।

आगे चलकर वे गुप्त क्रान्तिकारी-मण्डल के संचालक सत्येन्द्रनाथ से मिले, जिन्होंने उन्हें वज्र-सा दृढ़ शरीर, तलवार-सी तीक्ष्ण बुद्धि एवं गङ्गाजल-सा निर्मल मन रखने का उपदेश दिया। प्रशिक्षण प्राप्त कर खुदीराम एवं उनके मित्र प्रफुल्ल ने निर्दयी अंग्रेज़ न्यायाधीश किङ्ग्ज़फोर्ड को दण्डित करने का संकल्प लिया। 28 अप्रैल 1908 को उन्होंने किङ्ग्ज़फोर्ड के रथ पर बम फेंका, किन्तु दुर्भाग्यवश उस रथ में किङ्ग्ज़फोर्ड नहीं, बल्कि केनेडी अधिकारी की पत्नी एवं पुत्री थीं, जो मारी गईं। पकड़े जाने पर प्रफुल्ल ने आत्म-बलिदान दे दिया। न्यायालय में खुदीराम ने प्रत्येक प्रश्न का उत्तर ‘वन्दे मातरम्’ ही दिया। 11 अगस्त 1908 को उन्हें फाँसी हुई और वे हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ का जप करते हुए हुतात्मा हो गए। पाठ यही सिद्ध करता है कि तेज एवं वीरता का कारण आयु नहीं, अपितु देशभक्ति की भावना है।

शब्दार्थ (Word-meanings)

शब्दः (Sanskrit)हिन्दी अर्थEnglish meaning
हुतात्माबलिदान देने वाला, शहीदMartyr
क्रान्तिवीरःक्रान्तिकारी वीरRevolutionary hero
आहुतिरूपेणआहुति के रूप मेंAs an oblation/sacrifice
व्यथितःदुःखित, चिन्तितWorried / grieved
असाधारणःअसामान्य, विलक्षणExtraordinary
संत्रस्ताःभयभीत, आतंकितFrightened
दिवङ्गतौस्वर्ग सिधार गए (दोनों)Passed away (both)
कूर्दितःकूद पड़ाLeapt (into)
पादत्राणम्जूता, पादुकाFootwear / shoes
पत्रकाणिपरचे, पुस्तिकाएँLeaflets / pamphlets
हस्तगतःहाथ में आया, पकड़ा गयाCaptured
उपादिशत्उपदेश दिया(He) advised
भुशुण्डीबन्दूकGun
विस्फोटकम्विस्फोटक सामग्री, बमExplosive / bomb
निर्दयःदया रहित, निष्ठुरMerciless
प्रतीकारयत्नःप्रतिरोध का प्रयासAttempt at retaliation
उद्बन्धनम्फाँसीExecution by hanging
चकिताःचकित, विस्मितAmazed
दिवम् (गतः)स्वर्ग को (गया)(Departed) to heaven
कदाचित्एक बार, कभीOnce / sometime

अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)

१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत —

(क) खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत् ?

उत्तरखुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुर-नामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत् ।

(ख) खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म ?

उत्तरखुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म ।

(ग) सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान् ?

उत्तरसत्येन्द्रनाथः उपादिशत् यत् — क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः च गङ्गाजलम् इव निर्मलं भवेत् ।

(घ) खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान् ?

उत्तरखुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् — यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि इति ।

(ङ) किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः ?

उत्तरमृत्युदण्डस्य उद्घोषणानन्तरम् अपि खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत् – एतत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः ।

२. अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु किं वाक्यं सत्यं किं च असत्यम् इति सूचयत —

वाक्यम्सत्यम् / असत्यम् (उत्तर)
(क) देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति ।सत्यम्
(ख) निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म ।सत्यम्
(ग) खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः ।असत्यम्
(घ) खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड्महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान् ।सत्यम्
(ङ) खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म ।सत्यम्

(ग) असत्यम् – यतोहि किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः आसीत्; तस्मिन् रथे केनेडी-अधिकारिणः पत्नी पुत्री च मृते ।

३. अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत —

स्तम्भ ‘क’ (संवत्सर-शब्दः)स्तम्भ ‘ख’ (अङ्कः)सही मेलनम् (उत्तर)
(क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम्१. १९०५३. १९४७
(ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम्२. १८८९४. १९०८
(ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम्३. १९४७५. १९५०
(घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम्४. १९०८१. १९०५
(ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम्५. १९५०२. १८८९

४. अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत —

पदानि: उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः

उत्तर (नमूना – चित्र-वर्णनम्) (क) चित्रे एकम् उद्यानं वृक्षाः च दृश्यन्ते । (ख) उद्याने सुन्दराणि पुष्पाणि विकसन्ति । (ग) आकाशे सूर्यः मेघाः च सन्ति, पक्षिणः उड्डयन्ते । (घ) दूरे पर्वतः गृहाणि च दृश्यन्ते । (ङ) एकः बालकः द्विचक्रिकया चलति, सर्वत्र स्वच्छता वर्तते ।

(यह चित्र-आधारित लेखन है; चित्र के अनुसार छात्र इन्हीं पदों का प्रयोग कर अपने वाक्य बना सकते हैं।)

५. सन्धिच्छेदं कुरुत —

पदम्सन्धिच्छेदः (उत्तर)
(क) इत्यादयःइति + आदयः
(ख) सर्वेऽपिसर्वे + अपि
(ग) कश्चित्कः + चित्
(घ) प्रत्येकम्प्रति + एकम्
(ङ) वयस्तेजसःवयः + तेजसः
(च) अचिरादेवअचिरात् + एव

६. विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत —

विग्रहवाक्यम्समस्तपदम् (उत्तर)
(क) देशस्य भक्ताःदेशभक्ताः
(ख) बालः च क्रान्तिवीरः चबालक्रान्तिवीरः
(ग) वज्रेण सदृशम्वज्रसदृशम्
(घ) असेः धाराअसिधारा
(ङ) मृत्युः एव दण्डःमृत्युदण्डः
(च) न साधारणःअसाधारणः
(छ) निर्गता दया यस्मात् सःनिर्दयः

७. लङ्लकारः, क्तवतु-प्रत्ययः, स्म, क्तप्रत्ययः – एते सर्वेऽपि भूतकालं सूचयन्ति । अधः दत्तानि वाक्यानि सूचनानुसारं परिवर्तयत —

यथा — खुदीरामः हुतात्मा जातः । (लङ्-लकारः) → खुदीरामः हुतात्मा अजायत ।

(क) वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म । (लङ्-लकारः)

उत्तरवन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्

(ख) सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत् । (क्तवतु-प्रत्ययः)

उत्तरसत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्

(ग) सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान् । (लङ्-लकारः)

उत्तरसः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्

(घ) क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन् । (स्म)

उत्तरक्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म

(ङ) प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान् । (लङ्-लकारः)

उत्तरप्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्

८. पाठे कदाचित्, कस्यचित्, इति एवं विधानि पदानि सन्ति । एतानि ‘चित्’ प्रत्यययुक्तानि अव्ययानि भवन्ति । … उदाहरणानुसारं चित्-प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत —

मञ्जूषा: कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित् । यथा – (क) बालकः गच्छति → कश्चित् बालकः गच्छति ।

उत्तर (क) कश्चित् बालकः गच्छति । (ख) काचित् बालिका गच्छति । (ग) किञ्चित् फलं खादतु । (घ) कुत्रचित् लेखनी लुप्ता । (ङ) कदाचित् सः आगच्छेत् ।

स्वाध्यायान्मा प्रमद:

१. अधः प्रदत्तानि युगलपदानि अव्ययानि सन्ति । तेषां प्रयोगः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु प्रदर्शितः । ध्यानेन पठन्तु रिक्तस्थानानि च पूरयन्तु —

युगल-अव्ययानि: यत्…इति · यदा…तदा · यावत्…तावत् · यद्यपि…तथापि (उदाहरण-वाक्य पाठ्यपुस्तक में दिए गए हैं)।

उत्तर (रिक्तस्थान-पूर्ति) (क) सुभाषचन्द्रः वदति यत् भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि इति (ख) यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत् । (ग) श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यत् जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी इति (घ) यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत् । (ङ) यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तथापि सः प्रसन्नवदनः आसीत् । (च) यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति । (छ) यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान् । (ज) यः कार्यं करोति सः फलं प्राप्नोति । (झ) प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां यद्यपि विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः । (ञ) यावत् अध्ययनं सुदृढं भवति तावत् ज्ञानं विकसितं भवति । (ट) यदा खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तदा सः ततः बहिरागतः ।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्)

१. भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत ।

मार्गदर्शनम्यह संग्रह-एवं-वाचन कार्य है। दिए गए क्रान्तिवीरों में से किसी एक का जीवन-परिचय पुस्तकालय अथवा विश्वसनीय स्रोत से एकत्र कीजिए और उनके जीवन की किसी एक प्रेरक घटना (यथा – भगतसिंह का असेम्बली-बम-प्रकरण, लक्ष्मीबाई का झाँसी-युद्ध) को कक्षा में सरल संस्कृत/मातृभाषा में सुनाइए।

२. पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत ।

उत्तर (नमूना) पाठ के अव्यय: यदा, तदा, यावत्, तावत्, यद्यपि, तथापि, अपि, च, एव, इति, सङ्क्षेपेण, कदाचित्, अचिरात्, ततः । (1) यदा वर्षा भवति तदा मयूराः नृत्यन्ति । (2) यावत् जीवनं तावत् अध्ययनम् । (3) यद्यपि सः बालः तथापि साहसी अस्ति । (4) रामः लक्ष्मणः वनं गतौ । (5) परिश्रमेण एव सफलता लभ्यते । (6) सः वदति ‘सत्यम् एव जयते’ इति (7) कदाचित् अहं ग्रामं गमिष्यामि । (8) सः पठित्वा ततः गृहं गतः । (9) बालकाः अपि देशभक्ताः भवन्ति । (10) कथां सङ्क्षेपेण वदतु ।

३. खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत् । एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु — (क) मम जन्म… (ख) पितुः जन्म… (ग) मातुः जन्म… (घ) भ्रातुः जन्म… (ङ) भगिन्याः जन्म…

उत्तर (नमूना – छात्र अपने अनुसार लिखें) (क) मम जन्म एकादशाधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे (२०११) मार्गशीर्षमासस्य पञ्चमे दिनाङ्के अभवत् । (ख) पितुः जन्म पञ्चसप्तत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९७५) जूनमासस्य दशमे दिनाङ्के अभवत् । (ग) मातुः जन्म अशीत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९८०) फरवरीमासस्य द्वितीये दिनाङ्के अभवत् । (घ) भ्रातुः जन्म नवोत्तर-द्विसहस्रतमे वर्षे (२००९) आगस्तमासस्य अष्टमे दिनाङ्के अभवत् । (ङ) भगिन्याः जन्म चतुर्दशाधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे (२०१४) अक्तूबरमासस्य प्रथमे दिनाङ्के अभवत् ।

(ये वर्ष/तिथियाँ केवल नमूना हैं; प्रत्येक छात्र अपने परिवार की सही जन्म-तिथियाँ लिखे।)

४. पारा-अलम्पिकस् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत ।

मार्गदर्शनम्यह वाचन-गतिविधि है। पैरा-ओलम्पिक के किसी एक यशस्वी खिलाड़ी (यथा – देवेन्द्र झाझरिया, अवनि लेखरा, सुमित अन्तिल) की संघर्ष एवं विजय की कथा एकत्र कर सरल भाषा में शिक्षक के सम्मुख सुनाइए।

५. नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत ?

मार्गदर्शनम्यह लेखन-गतिविधि है। नृत्य अथवा संगीत के किसी एक लोकप्रिय कलाकार के विषय में पाँच सरल संस्कृत-वाक्य लिखिए (नाम, क्षेत्र, प्रमुख कृति, पुरस्कार, आपको वे क्यों प्रिय हैं) और शिक्षक को दिखाइए।

अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)

पाठ के अभ्यास में जिन व्याकरण-बिन्दुओं पर बल दिया गया है, उन्हें यहाँ संक्षेप में समझाया गया है।

1. भूतकाल-सूचक चार साधन

संस्कृत में भूतकाल को प्रायः चार प्रकार से दर्शाया जाता है – (i) लङ्-लकारः (अभवत्, अकरोत्, अजायत), (ii) क्तवतु-प्रत्ययः (कृतवान्, उपदिष्टवान्, प्रतिज्ञातवान्), (iii) क्त-प्रत्ययः (गतः, जातः, प्रेरितः), तथा (iv) वर्तमान-क्रिया + ‘स्म’ (भवति स्म = होता था, दण्डयति स्म = दण्ड देता था)।

साधनउदाहरणम् (पाठ से)हिन्दी
लङ्-लकारःखुदीरामस्य जन्म अभवत्जन्म हुआ
क्तवतु-प्रत्ययःसः प्रतिज्ञातवान्उसने प्रतिज्ञा की
क्त-प्रत्ययःखुदीरामः हुतात्मा जातःहुतात्मा हो गया
वर्तमान + स्मव्यथितः भवति स्मव्यथित होता था

2. ‘चित्’-प्रत्ययान्त अव्यय (अनिश्चय-वाचक)

प्रश्नवाचक पदों में ‘चित्’ प्रत्यय जोड़ने पर अनिश्चय (कोई/किसी) का भाव आ जाता है। सन्धि के कारण रूप बदल जाते हैं।

मूल पद + चित्निष्पन्न रूपअर्थ
कः + चित्कश्चित्कोई (पुं.)
का + चित्काचित्कोई (स्त्री.)
किम् + चित्किञ्चित्कुछ
कुत्र + चित्कुत्रचित्कहीं
कदा + चित्कदाचित्कभी
कस्य + चित्कस्यचित्किसी का

3. युगल-अव्यय (नित्य-सहचर अव्यय)

कुछ अव्यय सदा जोड़े में प्रयुक्त होते हैं और सापेक्ष-संबंध दर्शाते हैं।

युगल-अव्ययअर्थ
यदा … तदाजब … तब
यावत् … तावत्जब तक … तब तक
यद्यपि … तथापियद्यपि … तो भी
यः … सःजो … वह
यत् … इति(उद्धरण का परिचायक) कि …

अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)

लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)

1. पाठ का शीर्षक ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ का क्या अर्थ है?

उत्तरइसका अर्थ है – ‘निश्चय ही आयु तेज (पराक्रम/वीरता) का कारण नहीं होती’। तात्पर्य यह है कि साहस एवं देशभक्ति का सम्बन्ध आयु से नहीं, अपितु हृदय की भावना से है; खुदीराम ने अल्पायु में ही महान् बलिदान देकर इसे सिद्ध किया।

2. खुदीराम का पालन-पोषण किसने किया और क्यों?

उत्तरखुदीराम के माता-पिता (त्रैलोक्यनाथ एवं लक्ष्मीप्रिया देवी) बचपन में ही दिवंगत हो गए थे। अतः उनका पालन-पोषण उनकी बड़ी बहन अपरूपा देवी ने किया।

3. बङ्गभङ्ग-आन्दोलन क्यों आरम्भ हुआ?

उत्तरसन् 1905 में वायसराय कर्जन ने बङ्गप्रान्त के वीरत्व एवं देशभक्ति को दबाने के उद्देश्य से उसका दो भागों में विभाजन कर दिया। इसी विभाजन के विरोध में सम्पूर्ण देश में जो जनान्दोलन उठा, उसे बङ्गभङ्ग-आन्दोलन कहते हैं।

4. सत्येन्द्रनाथ ने क्रान्तिकारी के लिए कौन-से तीन गुण आवश्यक बताए?

उत्तरसत्येन्द्रनाथ ने कहा कि क्रान्ति-कार्य के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार के समान तीक्ष्ण तथा मन गङ्गाजल के समान निर्मल होना चाहिए।

5. किङ्ग्ज़फोर्ड पर किए गए आक्रमण का परिणाम क्या हुआ?

उत्तर28 अप्रैल 1908 को प्रफुल्ल एवं खुदीराम ने किङ्ग्ज़फोर्ड के रथ पर बम फेंका, किन्तु उसमें किङ्ग्ज़फोर्ड नहीं था। उस रथ में बैठी केनेडी अधिकारी की पत्नी एवं पुत्री मारी गईं और किङ्ग्ज़फोर्ड बच गया।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)

6. खुदीराम बोस के जीवन एवं बलिदान का संक्षिप्त वर्णन कीजिए।

उत्तरखुदीराम बोस का जन्म सन् 1889 में बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर जनपद के मोहोबनी-ग्राम में हुआ। बचपन में ही अनाथ होने पर उनका पालन उनकी बहन अपरूपा देवी ने किया। बचपन से ही असाधारण खुदीराम देशवासियों पर होने वाले अत्याचारों से व्यथित रहते थे।सन् 1905 के बङ्गभङ्ग-आन्दोलन से प्रेरित होकर वे केवल पन्द्रह वर्ष की आयु में क्रान्ति में कूद पड़े। उन्होंने पदयात्राएँ कीं, पत्रक बाँटे और सत्येन्द्रनाथ से प्रशिक्षण लिया। 28 अप्रैल 1908 को निर्दयी न्यायाधीश किङ्ग्ज़फोर्ड को दण्ड देने के प्रयास में उन्होंने बम फेंका, किन्तु निर्दोष व्यक्ति मारे गए। पकड़े जाने पर 11 अगस्त 1908 को वे हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ का जप करते हुए फाँसी पर चढ़ गए और अमर हुतात्मा बन गए।

7. इस पाठ से हमें क्या प्रेरणा मिलती है? ‘तेज का कारण आयु नहीं’ – इसे स्पष्ट कीजिए।

उत्तरयह पाठ हमें देशभक्ति, त्याग, साहस एवं राष्ट्र के प्रति कर्तव्य की प्रेरणा देता है। इसका मूल संदेश शीर्षक में ही निहित है – ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ अर्थात् वीरता एवं तेज का कारण आयु नहीं होती।खुदीराम ने केवल पन्द्रह से उन्नीस वर्ष की अल्पायु में ही जो साहस, संकल्प एवं बलिदान दिखाया, वह बड़े-बड़े योद्धाओं के लिए भी आदर्श है। फाँसी के समय भी उनके मुख पर भय अथवा दुःख नहीं, बल्कि प्रसन्नता, शान्ति एवं तेज था। इससे सिद्ध होता है कि महानता का सम्बन्ध आयु से नहीं, अपितु मन की दृढ़ता एवं देशभक्ति की भावना से है। हमें भी अपने कर्तव्य के प्रति समर्पित एवं निर्भीक रहना चाहिए।

8. खुदीराम न्यायालय में प्रत्येक प्रश्न का एक ही उत्तर क्यों देते थे? इसका क्या तात्पर्य है?

उत्तरन्यायालय में अधिवक्ताओं के प्रत्येक प्रश्न का खुदीराम का एक ही निश्चित उत्तर था – ‘वन्दे मातरम्’। इसका तात्पर्य यह है कि उनके लिए जीवन का एकमात्र लक्ष्य एवं उत्तर मातृभूमि की वन्दना एवं उसकी स्वतन्त्रता थी।इस उत्तर से उनकी अटूट देशभक्ति, निर्भीकता एवं समर्पण प्रकट होता है। मृत्युदण्ड की घोषणा सुनकर भी उनके मुख पर भय अथवा दुःख नहीं था, अपितु प्रसन्नता एवं तेज था। यह देखकर निर्दयी अंग्रेज़ न्यायाधीश एवं अधिकारी भी चकित रह गए। ‘वन्दे मातरम्’ का यह बार-बार उच्चारण यह सिद्ध करता है कि सच्चा देशभक्त मृत्यु से नहीं डरता, बल्कि मातृभूमि के लिए हँसते हुए प्राणों की आहुति देता है।

MCQ & अभिकथन-कारण

1. खुदीराम का जन्म किस वर्ष हुआ?

(क) १८८९

(ख) १९०५

(ग) १९०८

(घ) १९४७

उत्तर(क) १८८९।

2. खुदीराम का जन्म किस प्रान्त में हुआ?

(क) पञ्जाबप्रान्ते

(ख) बङ्गप्रान्ते

(ग) महाराष्ट्रप्रान्ते

(घ) गुजरातप्रान्ते

उत्तर(ख) बङ्गप्रान्ते (मेदिनीपुर जनपद, मोहोबनी-ग्राम)।

3. खुदीराम के माता-पिता का नाम क्या था?

(क) त्रैलोक्यनाथः एवं लक्ष्मीप्रिया देवी

(ख) सत्येन्द्रनाथः एवं अपरूपा देवी

(ग) प्रफुल्लः एवं लक्ष्मीबाई

(घ) कर्जनः एवं केनेडी

उत्तर(क) त्रैलोक्यनाथः एवं लक्ष्मीप्रिया देवी।

4. खुदीराम का पालन-पोषण किसने किया?

(क) माता ने

(ख) पिता ने

(ग) बड़ी बहन अपरूपा देवी ने

(घ) सत्येन्द्रनाथ ने

उत्तर(ग) बड़ी बहन अपरूपा देवी ने।

5. बङ्गप्रान्त का विभाजन किसने किया?

(क) किङ्ग्ज़फोर्ड्

(ख) वायसराय कर्जन

(ग) केनेडी

(घ) सत्येन्द्रनाथ

उत्तर(ख) वायसराय कर्जन (सन् १९०५ में)।

6. आन्दोलन के समय खुदीराम की आयु कितनी थी?

(क) दश वर्ष

(ख) पञ्चदश वर्ष

(ग) विंशति वर्ष

(घ) पञ्चविंशति वर्ष

उत्तर(ख) पञ्चदश (15) वर्ष।

7. किङ्ग्ज़फोर्ड पर बम कब फेंका गया?

(क) २८-०४-१९०८

(ख) ११-०८-१९०८

(ग) ०३-१२-१८८९

(घ) १५-०८-१९४७

उत्तर(क) २८-०४-१९०८।

8. बम-विस्फोट में वास्तव में किसकी मृत्यु हुई?

(क) किङ्ग्ज़फोर्ड् की

(ख) कर्जन की

(ग) केनेडी अधिकारी की पत्नी एवं पुत्री की

(घ) सत्येन्द्रनाथ की

उत्तर(ग) केनेडी अधिकारी की पत्नी एवं पुत्री की (किङ्ग्ज़फोर्ड् बच गया)।

9. न्यायालय में खुदीराम प्रत्येक प्रश्न का क्या उत्तर देते थे?

(क) मौन

(ख) वन्दे मातरम्

(ग) क्षमा

(घ) जय हिन्द

उत्तर(ख) वन्दे मातरम्।

10. खुदीराम को फाँसी कब दी गई?

(क) ०३-१२-१८८९

(ख) २८-०४-१९०८

(ग) ११-०८-१९०८

(घ) १५-०८-१९४७

उत्तर(ग) ११-०८-१९०८।
उत्तर-कुंजी: 1-(क), 2-(ख), 3-(क), 4-(ग), 5-(ख), 6-(ख), 7-(क), 8-(ग), 9-(ख), 10-(ग)

अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।

1. अभिकथन (A): खुदीराम केवल पन्द्रह वर्ष की आयु में ही जनान्दोलन में कूद पड़े।

कारण (R): वे देशभक्ति की भावना से प्रेरित थे और मातृभूमि को अंग्रेज़ी पराधीनता से मुक्त कराना चाहते थे।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

2. अभिकथन (A): बम-विस्फोट में किङ्ग्ज़फोर्ड की मृत्यु हो गई।

कारण (R): प्रफुल्ल एवं खुदीराम ने उसके रथ पर बम फेंका था।

उत्तर(घ) A गलत है (किङ्ग्ज़फोर्ड बच गया, केनेडी की पत्नी एवं पुत्री मारी गईं), किन्तु R सही है।

3. अभिकथन (A): फाँसी के समय भी खुदीराम के मुख पर भय अथवा दुःख नहीं था।

कारण (R): वे देशभक्त थे और मातृभूमि के लिए बलिदान को सौभाग्य मानते थे।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

4. अभिकथन (A): गम्-धातु में ‘सम्’ उपसर्ग… नहीं, अपितु पाठ के अनुसार ‘चित्’ प्रत्यय अनिश्चय का भाव देता है।

कारण (R): कः + चित् = कश्चित्, कदा + चित् = कदाचित् – इनमें ‘कोई/कभी’ का अनिश्चय-भाव है।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

5. अभिकथन (A): पाठ का शीर्षक ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ है।

कारण (R): खुदीराम ने अल्पायु में ही महान् तेज एवं बलिदान दिखाकर सिद्ध किया कि वीरता का कारण आयु नहीं होती।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ

परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)

  • पाठ की प्रमुख तिथियाँ कण्ठस्थ करें – जन्म 1889, बङ्गभङ्ग 1905, बम-विस्फोट 28-04-1908, फाँसी 11-08-1908।
  • ‘पूर्णवाक्येन उत्तरम्’ वाले प्रश्नों में पूरा वाक्य लिखें, केवल एक शब्द नहीं।
  • सन्धिच्छेद एवं समास-विग्रह तालिका सहित याद करें (वयस्तेजसः = वयः + तेजसः; मृत्युदण्डः आदि)।
  • ‘चित्’-प्रत्ययान्त अव्यय (कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्) का लिङ्ग-वचन के अनुसार सही प्रयोग करें।
  • युगल-अव्यय (यदा-तदा, यावत्-तावत्, यद्यपि-तथापि) सदा जोड़े में लगाएँ।

सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)

  • यह कहना कि किङ्ग्ज़फोर्ड मारा गया – वस्तुतः वह बच गया; केनेडी की पत्नी एवं पुत्री मारी गईं।
  • ‘काचित्’ (स्त्रीलिङ्ग) के स्थान पर ‘कश्चित्’ (पुंलिङ्ग) लिख देना।
  • भूतकाल-रूपान्तरण में लकार की भूल – अकरोत्/अभवन्/अशक्नोत् को शुद्ध लिखें।
  • मेलनम् में वर्ष-संख्या उलट देना (1947 = सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमम्)।
  • विसर्ग एवं मात्रा की अशुद्धि – हुतात्मा, वन्दे मातरम्, उद्बन्धनम् शुद्ध लिखें।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

शारदा कक्षा 9 का चौथा पाठ ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ किस पर आधारित है?

यह पाठ भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम के अमर बाल-क्रान्तिवीर खुदीराम बोस (1889–1908) के जीवन एवं बलिदान पर आधारित एक संस्कृत गद्य-जीवनी है।

‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ का अर्थ क्या है?

इसका अर्थ है – ‘निश्चय ही आयु तेज (पराक्रम/वीरता) का कारण नहीं होती’। साहस एवं देशभक्ति का सम्बन्ध आयु से नहीं, अपितु हृदय की भावना से है।

खुदीराम को फाँसी कब और किस आरोप में दी गई?

किङ्ग्ज़फोर्ड के रथ पर बम फेंकने के प्रकरण में बन्दी बनाए जाने पर 11 अगस्त 1908 (11-08-1908) को खुदीराम को फाँसी दी गई। फाँसी के समय भी वे हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ का जप करते हुए हुतात्मा हो गए।

मूल पाठ, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, शब्दार्थ एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।

Scroll to Top