Class 8 Sanskrit Deepakam Appendix 2 — शब्दरूपाणि

Class 8 Sanskrit Deepakam Appendix 2 शब्दरूपाणि: दधि, राजन्, गच्छत्, भवत्, यद्, इदम् और संख्या 1–4 की 24 सारणियाँ, हिन्दी उदाहरण व अभ्यास।

पुस्तक: NCERT दीपकम्, कक्षा ८ · भाग: परिशिष्टम् 2 · मुद्रित पृष्ठ: 166–172 · स्रोत: स्थानीय NCERT PDF, पुनर्मुद्रण 2026–27

दीपकम् में 13 मुख्य पाठ हैं। यह परिशिष्ट सहायक संदर्भ सामग्री है; नीचे दिए गए अभ्यास ClearStudy के मौलिक अभ्यास हैं, NCERT के मुद्रित प्रश्न नहीं।

शब्दरूप पढ़ने का तरीका

शब्दरूप चुनते समय शब्द का लिङ्ग, वाक्य में उसका सम्बन्ध और वचन देखें। इस परिशिष्ट में विशेष संज्ञाएँ, शतृ-प्रत्ययान्त शब्द, सर्वनाम, विशेषण और एक से चार तक की संख्याओं के रूप हैं। नीचे सभी 24 सारणियाँ पुस्तक के क्रम में दी गई हैं।

उदाहरण: राजन् + पुल्लिङ्ग + तृतीया + एकवचन → राज्ञा।

द्विवचन ठीक दो के लिए और बहुवचन सामान्यतः दो से अधिक के लिए है। संख्या-सारणियों में स्तम्भ वचन के बजाय लिङ्ग दिखाते हैं। स्लैश / से अलग किए रूप स्वीकार्य विकल्प हैं।

नपुंसकलिङ्ग शब्द: दधि, वारि, मधु

दधि = दही, वारि = पानी, मधु = इस शब्दार्थ-उदाहरण में शहद। तीनों नपुंसकलिङ्ग हैं। वस्तु का प्राकृतिक लिङ्ग और व्याकरण का लिङ्ग एक ही बात नहीं।

बाएँ सफेद दही का कटोरा, बीच में साफ पानी का गिलास और दाएँ सुनहरे शहद का कटोरा
दधि — वारि — मधु: बाएँ से दही, पानी और शहद। ClearStudy का AI-निर्मित मौलिक शब्दार्थ चित्र; NCERT का मूल चित्र नहीं।

नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा और द्वितीया के रूप समान हैं। दधि के कुछ रूपों में दध्न्- दिखता है; उन्हें वारि के ढाँचे पर यन्त्रवत् न बनाएं।

दधि — इकारान्त, नपुंसकलिङ्ग

दधि के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादधिदधिनीदधीनि
द्वितीयादधिदधिनीदधीनि
तृतीयादध्नादधिभ्याम्दधिभिः
चतुर्थीदध्नेदधिभ्याम्दधिभ्यः
पञ्चमीदध्नःदधिभ्याम्दधिभ्यः
षष्ठीदध्नःदध्नोःदध्नाम्
सप्तमीदध्नि / दधनिदध्नोःदधिषु
सम्बोधनहे दधि / हे दधेहे दधिनीहे दधीनि

वारि — इकारान्त, नपुंसकलिङ्ग

वारि के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावारिवारिणीवारीणि
द्वितीयावारिवारिणीवारीणि
तृतीयावारिणावारिभ्याम्वारिभिः
चतुर्थीवारिणेवारिभ्याम्वारिभ्यः
पञ्चमीवारिणःवारिभ्याम्वारिभ्यः
षष्ठीवारिणःवारिणोःवारीणाम्
सप्तमीवारिणिवारिणोःवारिषु
सम्बोधनहे वारि / हे वारेहे वारिणीहे वारीणि

मधु — उकारान्त, नपुंसकलिङ्ग

मधु के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामधुमधुनीमधूनि
द्वितीयामधुमधुनीमधूनि
तृतीयामधुनामधुभ्याम्मधुभिः
चतुर्थीमधुनेमधुभ्याम्मधुभ्यः
पञ्चमीमधुनःमधुभ्याम्मधुभ्यः
षष्ठीमधुनःमधुनोःमधूनाम्
सप्तमीमधुनिमधुनोःमधुषु
सम्बोधनहे मधु / हे मधोहे मधुनीहे मधूनि

विशेष पुल्लिङ्ग शब्द: मरुत्, राजन्, आत्मन्, विद्वस्

राजन् का प्रथमा एकवचन राजा है, लेकिन उसके सभी रूप राजा- से नहीं बनते। राज्ञा, राज्ञे और राज्ञः जैसे रूप याद करें। आत्मन् में तृतीया आत्मना है। विद्वस् का प्रथमा विद्वान् और तृतीया विदुषा है।

मरुत् — तकारान्त, पुल्लिङ्ग

मरुत् के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामरुत्मरुतौमरुतः
द्वितीयामरुतम्मरुतौमरुतः
तृतीयामरुतामरुद्भ्याम्मरुद्भिः
चतुर्थीमरुतेमरुद्भ्याम्मरुद्भ्यः
पञ्चमीमरुतःमरुद्भ्याम्मरुद्भ्यः
षष्ठीमरुतःमरुतोःमरुताम्
सप्तमीमरुतिमरुतोःमरुत्सु
सम्बोधनहे मरुत्हे मरुतौहे मरुतः

राजन् — नकारान्त, पुल्लिङ्ग

राजन् के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराजाराजानौराजानः
द्वितीयाराजानम्राजानौराज्ञः
तृतीयाराज्ञाराजभ्याम्राजभिः
चतुर्थीराज्ञेराजभ्याम्राजभ्यः
पञ्चमीराज्ञःराजभ्याम्राजभ्यः
षष्ठीराज्ञःराज्ञोःराज्ञाम्
सप्तमीराज्ञि / राजनिराज्ञोःराजसु
सम्बोधनहे राजन्हे राजानौहे राजानः

आत्मन् — नकारान्त, पुल्लिङ्ग

आत्मन् के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआत्माआत्मानौआत्मानः
द्वितीयाआत्मानम्आत्मानौआत्मनः
तृतीयाआत्मनाआत्मभ्याम्आत्मभिः
चतुर्थीआत्मनेआत्मभ्याम्आत्मभ्यः
पञ्चमीआत्मनःआत्मभ्याम्आत्मभ्यः
षष्ठीआत्मनःआत्मनोःआत्मनाम्
सप्तमीआत्मनिआत्मनोःआत्मसु
सम्बोधनहे आत्मन्हे आत्मानौहे आत्मानः

विद्वस् — सकारान्त, पुल्लिङ्ग

विद्वस् के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविद्वान्विद्वांसौविद्वांसः
द्वितीयाविद्वांसम्विद्वांसौविदुषः
तृतीयाविदुषाविद्वद्भ्याम्विद्वद्भिः
चतुर्थीविदुषेविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
पञ्चमीविदुषःविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
षष्ठीविदुषःविदुषोःविदुषाम्
सप्तमीविदुषिविदुषोःविद्वत्सु
सम्बोधनहे विद्वन्हे विद्वांसौहे विद्वांसः

शतृ-प्रत्ययान्त शब्द: गच्छत् और गच्छन्ती

गच्छत् का अर्थ प्रसंग में ‘जाता हुआ’ है। यह कृदन्त विशेषण है; संज्ञा के लिङ्ग, वचन और विभक्ति से मेल खाता है। गच्छन् बालकः (जाता हुआ बालक) और गच्छन्ती बालिका (जाती हुई बालिका) में रूप अलग हैं।

गच्छत् — शतृ-प्रत्ययान्त, पुल्लिङ्ग

गच्छत् के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागच्छन्गच्छन्तौगच्छन्तः
द्वितीयागच्छन्तम्गच्छन्तौगच्छतः
तृतीयागच्छतागच्छद्भ्याम्गच्छद्भिः
चतुर्थीगच्छतेगच्छद्भ्याम्गच्छद्भ्यः
पञ्चमीगच्छतःगच्छद्भ्याम्गच्छद्भ्यः
षष्ठीगच्छतःगच्छतोःगच्छताम्
सप्तमीगच्छतिगच्छतोःगच्छत्सु
सम्बोधनहे गच्छन्हे गच्छन्तौहे गच्छन्तः

गच्छन्ती — शतृ-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्ग

गच्छन्ती के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागच्छन्तीगच्छन्त्यौगच्छन्त्यः
द्वितीयागच्छन्तीम्गच्छन्त्यौगच्छन्तीः
तृतीयागच्छन्त्यागच्छन्तीभ्याम्गच्छन्तीभिः
चतुर्थीगच्छन्त्यैगच्छन्तीभ्याम्गच्छन्तीभ्यः
पञ्चमीगच्छन्त्याःगच्छन्तीभ्याम्गच्छन्तीभ्यः
षष्ठीगच्छन्त्याःगच्छन्त्योःगच्छन्तीनाम्
सप्तमीगच्छन्त्याम्गच्छन्त्योःगच्छन्तीषु
सम्बोधनहे गच्छन्तिहे गच्छन्त्यौहे गच्छन्त्यः

आदर के सर्वनाम: भवत् और भवती

भवान् पठति = आप पढ़ते हैं; भवती पठति = आप पढ़ती हैं। भवान्/भवती का अर्थ सम्बोधित व्यक्ति ‘आप’ है, लेकिन क्रिया सामान्यतः प्रथमपुरुष में आती है: पठति, न कि पठसि। भवती सर्वनाम और भवति ‘होता है’ वाली क्रिया की मात्रा अलग है।

भवत् — पुल्लिङ्ग, आदरसूचक सर्वनाम

भवत् के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभवान्भवन्तौभवन्तः
द्वितीयाभवन्तम्भवन्तौभवतः
तृतीयाभवताभवद्भ्याम्भवद्भिः
चतुर्थीभवतेभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
पञ्चमीभवतःभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
षष्ठीभवतःभवतोःभवताम्
सप्तमीभवतिभवतोःभवत्सु
सम्बोधनहे भवन्हे भवन्तौहे भवन्तः

भवती — ईकारान्त, स्त्रीलिङ्ग, आदरसूचक सर्वनाम

भवती के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभवतीभवत्यौभवत्यः
द्वितीयाभवतीम्भवत्यौभवतीः
तृतीयाभवत्याभवतीभ्याम्भवतीभिः
चतुर्थीभवत्यैभवतीभ्याम्भवतीभ्यः
पञ्चमीभवत्याःभवतीभ्याम्भवतीभ्यः
षष्ठीभवत्याःभवत्योःभवतीनाम्
सप्तमीभवत्याम्भवत्योःभवतीषु
सम्बोधनहे भवतिहे भवत्यौहे भवत्यः

यद् — ‘जो’ के तीन लिङ्ग

यद् सम्बन्धवाचक सर्वनाम है। ‘जो’ का रूप सम्बद्ध संज्ञा के लिङ्ग और वचन तथा अपने वाक्य में विभक्ति के अनुसार चुनें। यः बालकः पठति, सः जानाति — जो बालक पढ़ता है, वह जानता है। सर्वनाम यद् का सम्बोधन इस पुस्तक की सारणियों में नहीं दिया गया है।

यद् (पुल्लिङ्ग) — सम्बन्धवाचक सर्वनाम

यद् (पुल्लिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायःयौये
द्वितीयायम्यौयान्
तृतीयायेनयाभ्याम्यैः
चतुर्थीयस्मैयाभ्याम्येभ्यः
पञ्चमीयस्मात्याभ्याम्येभ्यः
षष्ठीयस्यययोःयेषाम्
सप्तमीयस्मिन्ययोःयेषु

यद् (स्त्रीलिङ्ग) — सम्बन्धवाचक सर्वनाम

यद् (स्त्रीलिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायायेयाः
द्वितीयायाम्येयाः
तृतीयाययायाभ्याम्याभिः
चतुर्थीयस्यैयाभ्याम्याभ्यः
पञ्चमीयस्याःयाभ्याम्याभ्यः
षष्ठीयस्याःययोःयासाम्
सप्तमीयस्याम्ययोःयासु

यद् (नपुंसकलिङ्ग) — सम्बन्धवाचक सर्वनाम

यद् (नपुंसकलिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायत्येयानि
द्वितीयायत्येयानि
तृतीयायेनयाभ्याम्यैः
चतुर्थीयस्मैयाभ्याम्येभ्यः
पञ्चमीयस्मात्याभ्याम्येभ्यः
षष्ठीयस्यययोःयेषाम्
सप्तमीयस्मिन्ययोःयेषु

इदम् — ‘यह’ के तीन लिङ्ग

इदम् निकट की वस्तु या व्यक्ति की ओर संकेत करता है। प्रथमा एकवचन में अयं बालकः, इयं बालिका, इदं पुस्तकम् कहें। अयम्/इयम् के आगे शब्द जोड़ने पर सन्धि हो सकती है, जैसे अयम् + बालकः → अयं बालकः।

इदम् (पुल्लिङ्ग) — संकेतवाचक सर्वनाम

इदम् (पुल्लिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयम्इमौइमे
द्वितीयाइमम्इमौइमान्
तृतीयाअनेनआभ्याम्एभिः
चतुर्थीअस्मैआभ्याम्एभ्यः
पञ्चमीअस्मात्आभ्याम्एभ्यः
षष्ठीअस्यअनयोःएषाम्
सप्तमीअस्मिन्अनयोःएषु

इदम् (स्त्रीलिङ्ग) — संकेतवाचक सर्वनाम

इदम् (स्त्रीलिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइयम्इमेइमाः
द्वितीयाइमाम्इमेइमाः
तृतीयाअनयाआभ्याम्आभिः
चतुर्थीअस्यैआभ्याम्आभ्यः
पञ्चमीअस्याःआभ्याम्आभ्यः
षष्ठीअस्याःअनयोःआसाम्
सप्तमीअस्याम्अनयोःआसु

इदम् (नपुंसकलिङ्ग) — संकेतवाचक सर्वनाम

इदम् (नपुंसकलिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइदम्इमेइमानि
द्वितीयाइदम्इमेइमानि
तृतीयाअनेनआभ्याम्एभिः
चतुर्थीअस्मैआभ्याम्एभ्यः
पञ्चमीअस्मात्आभ्याम्एभ्यः
षष्ठीअस्यअनयोःएषाम्
सप्तमीअस्मिन्अनयोःएषु

कीदृश / कीदृशी — ‘कैसा / कैसी’

यह शब्द वस्तु या व्यक्ति की विशेषता पूछता है। विशेषण होने के कारण संज्ञा से मेल आवश्यक है: कीदृशः बालकः? कीदृशी बालिका? कीदृशं पुस्तकम्? नीचे सम्बोधन की पंक्ति पुस्तक की तरह बिना ‘हे’ लिखी गई है; प्रयोग में ‘हे’ जोड़ा जा सकता है।

कीदृश (पुल्लिङ्ग) — अकारान्त विशेषण

कीदृश (पुल्लिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीदृशःकीदृशौकीदृशाः
द्वितीयाकीदृशम्कीदृशौकीदृशान्
तृतीयाकीदृशेनकीदृशाभ्याम्कीदृशैः
चतुर्थीकीदृशायकीदृशाभ्याम्कीदृशेभ्यः
पञ्चमीकीदृशात्कीदृशाभ्याम्कीदृशेभ्यः
षष्ठीकीदृशस्यकीदृशयोःकीदृशानाम्
सप्तमीकीदृशेकीदृशयोःकीदृशेषु
सम्बोधनकीदृशकीदृशौकीदृशाः

कीदृशी (स्त्रीलिङ्ग) — ईकारान्त विशेषण

कीदृशी (स्त्रीलिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीदृशीकीदृश्यौकीदृश्यः
द्वितीयाकीदृशीम्कीदृश्यौकीदृशीः
तृतीयाकीदृश्याकीदृशीभ्याम्कीदृशीभिः
चतुर्थीकीदृश्यैकीदृशीभ्याम्कीदृशीभ्यः
पञ्चमीकीदृश्याःकीदृशीभ्याम्कीदृशीभ्यः
षष्ठीकीदृश्याःकीदृश्योःकीदृशीनाम्
सप्तमीकीदृश्याम्कीदृश्योःकीदृशीषु
सम्बोधनकीदृशिकीदृश्यौकीदृश्यः

कीदृश (नपुंसकलिङ्ग) — अकारान्त विशेषण

कीदृश (नपुंसकलिङ्ग) के रूप
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीदृशम्कीदृशेकीदृशानि
द्वितीयाकीदृशम्कीदृशेकीदृशानि
तृतीयाकीदृशेनकीदृशाभ्याम्कीदृशैः
चतुर्थीकीदृशायकीदृशाभ्याम्कीदृशेभ्यः
पञ्चमीकीदृशात्कीदृशाभ्याम्कीदृशेभ्यः
षष्ठीकीदृशस्यकीदृशयोःकीदृशानाम्
सप्तमीकीदृशेकीदृशयोःकीदृशेषु
सम्बोधनकीदृशकीदृशेकीदृशानि

संख्यावाचक रूप — एक, द्वि, त्रि, चतुर्

पुस्तक के अनुसार एक के ये रूप एकवचन में, द्वि के द्विवचन में, त्रि और चतुर् के बहुवचन में हैं। प्रत्येक सारणी के तीन स्तम्भ लिङ्ग हैं। इन्हें सामान्य शब्द-सारणियों के एकवचन-द्विवचन-बहुवचन स्तम्भ न समझें।

एक — एकवचन, तीन लिङ्ग

एक के रूप
विभक्तिपुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्ग
प्रथमाएकःएकाएकम्
द्वितीयाएकम्एकाम्एकम्
तृतीयाएकेनएकयाएकेन
चतुर्थीएकस्मैएकस्यैएकस्मै
पञ्चमीएकस्मात्एकस्याःएकस्मात्
षष्ठीएकस्यएकस्याःएकस्य
सप्तमीएकस्मिन्एकस्याम्एकस्मिन्

द्वि — द्विवचन, तीन लिङ्ग

द्वि के रूप
विभक्तिपुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्ग
प्रथमाद्वौद्वेद्वे
द्वितीयाद्वौद्वेद्वे
तृतीयाद्वाभ्याम्द्वाभ्याम्द्वाभ्याम्
चतुर्थीद्वाभ्याम्द्वाभ्याम्द्वाभ्याम्
पञ्चमीद्वाभ्याम्द्वाभ्याम्द्वाभ्याम्
षष्ठीद्वयोःद्वयोःद्वयोः
सप्तमीद्वयोःद्वयोःद्वयोः

त्रि — बहुवचन, तीन लिङ्ग

त्रि के रूप
विभक्तिपुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्ग
प्रथमात्रयःतिस्रःत्रीणि
द्वितीयात्रीन्तिस्रःत्रीणि
तृतीयात्रिभिःतिसृभिःत्रिभिः
चतुर्थीत्रिभ्यःतिसृभ्यःत्रिभ्यः
पञ्चमीत्रिभ्यःतिसृभ्यःत्रिभ्यः
षष्ठीत्रयाणाम्तिसृणाम्त्रयाणाम्
सप्तमीत्रिषुतिसृषुत्रिषु

चतुर् — बहुवचन, तीन लिङ्ग

चतुर् के रूप
विभक्तिपुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्ग
प्रथमाचत्वारःचतस्रःचत्वारि
द्वितीयाचतुरःचतस्रःचत्वारि
तृतीयाचतुर्भिःचतसृभिःचतुर्भिः
चतुर्थीचतुर्भ्यःचतसृभ्यःचतुर्भ्यः
पञ्चमीचतुर्भ्यःचतसृभ्यःचतुर्भ्यः
षष्ठीचतुर्णाम्चतसृणाम्चतुर्णाम्
सप्तमीचतुर्षुचतसृषुचतुर्षु

मौलिक उदाहरण: द्वौ बालकौ, द्वे बालिके, द्वे पुस्तके; त्रयः बालकाः, तिस्रः बालिकाः, त्रीणि पुस्तकानि; चत्वारः बालकाः, चतस्रः बालिकाः, चत्वारि पुस्तकानि।

ClearStudy अभ्यास — रूप और वाक्य

ये मौलिक अभ्यास हैं; पाठ्यपुस्तक में इनका प्रश्न-क्रम नहीं है।

शब्दरूप पुनरावृत्ति
प्रश्नउत्तर
1. दधि की तृतीया एकवचन?दध्ना।
2. राजन् की प्रथमा एकवचन और तृतीया एकवचन?राजा; राज्ञा।
3. भवती ___। (पठति / पठसि)पठति; आदरसूचक भवती के साथ प्रथमपुरुष क्रिया।
4. ___ बालिका। (अयम् / इयम्)इयम्; बालिका स्त्रीलिङ्ग है।
5. यद् की षष्ठी बहुवचन, स्त्रीलिङ्ग?यासाम्।
6. दो पुस्तकों के लिए द्वि का सही रूप?द्वे पुस्तके।
7. तीन बालिकाओं के लिए सही संख्या-रूप?तिस्रः बालिकाः।
8. चार पुस्तकों के लिए सही संख्या-रूप?चत्वारि पुस्तकानि।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

क्या यह दीपकम् का पाठ 15 है?

नहीं। फाइल hsde115.pdf में परिशिष्टम् २ — शब्दरूपाणि है। पुस्तक के मुख्य पाठ 1–13 हैं; यह पृष्ठ शब्दरूपों का सहायक अध्ययन है।

भवती और भवति में क्या अन्तर है?

भवती, दीर्घ ई के साथ, सम्मानपूर्वक किसी स्त्री को सम्बोधित करने वाला सर्वनाम है। भवति, ह्रस्व इ के साथ, भू धातु का क्रियारूप हो सकता है। भवत् की सप्तमी एकवचन भी भवति है; प्रसंग से पहचानें।

क्या संख्याओं की सारणी में तीन स्तम्भ तीन वचन हैं?

नहीं। एक, द्वि, त्रि और चतुर् की इन सारणियों में स्तम्भ पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग हैं। द्वि के रूप द्विवचन और त्रि/चतुर् के रूप बहुवचन में दिए हैं।

दधि की सप्तमी एकवचन कौन-सी है?

पुस्तक में दध्नि और दधनि, दोनों रूप दिए हैं। यहाँ दोनों विकल्प रखे गए हैं।

मूल पुस्तक का स्रोत: NCERT का आधिकारिक पाठ्यपुस्तक पोर्टल। इस पृष्ठ की व्याख्या और मौलिक अभ्यास ClearStudy के हैं।

Scroll to Top