Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 Solutions (NCERT 2026–27) – उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 7 ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ – the famous पञ्चतन्त्र story of धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि (मित्रभेद-तन्त्रात्) – with its मूल पाठ (गद्य एवं श्लोक), सार (Hindi summary), शब्दार्थ, and original, exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः) along with the व्याकरण-तालिकाः (क्तवतु-प्रत्ययः, तत्पुरुष-समासः), extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.
- पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
- पाठ-परिचय / प्रसंग
- मूल पाठ (गद्य एवं श्लोकाः)
- सार (Hindi Summary)
- शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
- अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
- अत्र इदम् अवधेयम् / स्वाध्यायान्मा प्रमदः (व्याकरण-तालिकाः)
- परियोजनाकार्यम् (यस्तु क्रियावान्…)
- अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
- MCQ & अभिकथन-कारण
- परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
- अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
शारदा कक्षा 9 का सप्तम पाठ ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ विश्वप्रसिद्ध नीति-ग्रन्थ पञ्चतन्त्रम् के प्रथम तन्त्र मित्रभेद से ली गई धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि नामक दो मित्रों की कथा है। पाठ का आरम्भ एक माता एवं पुत्र के संवाद से होता है – पुत्र को मार्ग में किसी का गिरा हुआ धन मिलता है, और माता उसे दूसरे का धन तृण के समान त्याज्य बताकर यह पञ्चतन्त्र-कथा सुनाती है। कथा में दुष्ट पापबुद्धि छल से अर्जित धन हड़पने के लिए धर्मबुद्धि पर चोरी का झूठा आरोप लगाता है तथा अपने पिता को शमी-वृक्ष के कोटर में छिपाकर झूठी ‘वनदेवता’ की साक्षी दिलवाता है। बुद्धिमान् धर्मबुद्धि कोटर में आग लगाकर सत्य प्रकट कर देता है। अन्ततः पापबुद्धि दण्डित होता है। पाठ का केन्द्रीय संदेश है – बुद्धिमान् व्यक्ति को उपाय (कार्य-साधन) के साथ-साथ अपाय (विपत्ति/परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए।
पाठ-परिचय / प्रसंग
यह पाठ पञ्चतन्त्रम् के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेदः’ से संकलित है। पञ्चतन्त्र नीति-शिक्षा देने वाली रोचक कथाओं का संग्रह है, जिसके रचयिता आचार्य विष्णुशर्मा माने जाते हैं। इसमें पशु-पक्षियों एवं मनुष्यों की कथाओं के माध्यम से नीतिशास्त्र के गूढ़ तत्त्व सरलता से समझाए गए हैं। ग्रन्थ की कथाएँ पाँच तन्त्रों में विभाजित हैं – मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः एवं अपरीक्षितकारकम्। प्रस्तुत कथा प्रथम तन्त्र मित्रभेद से ली गई है। पाठ का शीर्षक स्वयं एक सुभाषित-पंक्ति है – ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’, अर्थात् बुद्धिमान् को कार्य के उपाय के साथ उसकी हानि/विपत्ति पर भी विचार करना चाहिए। कथा संवाद-शैली (नाट्य-रूप) में प्रस्तुत है।
मूल पाठ (गद्य एवं श्लोकाः)
(कथा माता-पुत्र के संवाद से आरम्भ होकर पञ्चतन्त्र की कथा के रूप में आगे बढ़ती है। नीचे मूल पाठ ज्यों-का-त्यों, मध्य में आए श्लोकों सहित।)
(पुत्रः) मातः ! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान् । एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि ।
(माता) न हि पुत्र ! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम् । अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम् ।
(पुत्रः) मातः ! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति ?
(माता) एहि पुत्र ! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि ।
(पुत्रः) मातः ! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु ।
कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म । अथ कदाचित् पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च । अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति । अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह —
पापबुद्धिः – भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा ‘बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्’ इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ? उक्तमेव —
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ॥
एवमेव —
विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः ॥
अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति । अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह – अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः ।
(ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ । पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान् ।)
पापबुद्धिः – मित्र ! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम् । अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।
धर्मबुद्धिः – अथ किम् । तथैवास्तु ।
(यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा)
पापबुद्धिः – भद्र ! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम् । अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः ।
धर्मबुद्धिः – सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः ।
यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ । अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान् । (अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्)
पापबुद्धिः – सखे ! मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति, धनाभावात् कष्टम् अनुभवामि । अतः तत्र गत्वा किञ्चिन्मात्रं धनमानयावः ।
धर्मबुद्धिः – अस्तु मित्र ! गच्छावः ।
(अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ । अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्)
पापबुद्धिः – भोः धर्मबुद्धे ! त्वयैवापहृतम् एतद्धनं, नान्येन । तत्प्रयच्छ मे तदर्धम् । अन्यथा अहं राजकुले निवेदयिष्यामि ।
धर्मबुद्धिः – भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद । धर्मबुद्धिः खल्वहम् । नैतत् चौरकर्म करोमि ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ॥
(एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)
धर्माधिकारी – ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः । अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति । अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् । तत्रैव निर्णयः भविष्यति ।
(अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्)
पापबुद्धिः – तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः । भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति ।
पिता – वत्स ! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।
पापबुद्धिः – तात ! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः । तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति । तत्र भवान् साम्प्रतमेव प्रविशतु । ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति ।
(तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः । अन्येऽपि सामाजिकाः तद्द्रष्टुमागताः)
पापबुद्धिः –
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः त्वं कथय ।
पिता (शमीकोटरस्थः) – भोः ! शृणुत, शृणुत ! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम् ।
(तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः)
सर्वे जनाः – धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः ।
धर्मबुद्धिः – इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान् । अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि । (तथा करोति)
(अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः) ततश्च
जनाः (साश्चर्यम्) – भोः ! किमिदम् ? किमिदम् ?
पिता पापबुद्धेः – एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् । (इत्युक्त्वा मृतः)
धर्माधिकारी – एष पापबुद्धिः दण्डनीयः ।
(राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च)
सर्वे जनाः – भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम् । पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः । अतः साधूक्तम् —
भावार्थ (श्लोकानाम्)
1. देशान्तरेषु… : जो मनुष्य पृथ्वी पर भ्रमण करते हुए भी अन्य देशों की अनेक प्रकार की भाषा, वेश-भूषा आदि को नहीं जान पाता, उसका जन्म व्यर्थ है।
2. विद्यां वित्तं… : मनुष्य तब तक विद्या, धन एवं शिल्प (कौशल) को भली-भाँति प्राप्त नहीं कर पाता, जब तक वह प्रसन्न होकर एक देश से दूसरे देश की यात्रा नहीं करता।
3. मातृवत्… : धर्मात्मा लोग पराई स्त्रियों को माता के समान, पराये धन को मिट्टी के ढेले के समान तथा सब प्राणियों को अपने समान देखते हैं।
4. आदित्यचन्द्रौ… : सूर्य, चन्द्र, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन-रात तथा दोनों संध्याएँ – ये सब (तथा धर्म) मनुष्य के आचरण को जानते हैं।
5. उपायं चिन्तयेत्… : बुद्धिमान् व्यक्ति को कार्य के उपाय (साधन) के साथ-साथ उसके अपाय (हानि/विपत्ति एवं परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए।
सार (Hindi Summary)
‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ पाठ पञ्चतन्त्र के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से ली गई एक नीति-कथा है। कथा का आरम्भ माता-पुत्र के संवाद से होता है। पुत्र को मार्ग में किसी का गिरा हुआ धन मिल जाता है और वह उससे खिलौने खरीदना चाहता है। माता उसे समझाती है कि दूसरे का परिश्रम से कमाया धन तृण के समान त्याज्य है, उसे उसके स्वामी को लौटा देना चाहिए। इसी बात को समझाने के लिए वह पञ्चतन्त्र की यह कथा सुनाती है।
किसी देश में धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि नामक दो मित्र रहते थे। पापबुद्धि छल से धन कमाने की सोचकर धर्मबुद्धि के साथ परदेश जाता है। धर्मबुद्धि के सद्गुण एवं परिश्रम के प्रभाव से वे बहुत धन कमा लेते हैं। घर लौटते समय नगर के समीप पापबुद्धि सुझाव देता है कि सारा धन घर ले जाना उचित नहीं; अतः वे अधिकांश धन जंगल में भूमि के भीतर गाड़ देते हैं और थोड़ा-सा साथ ले जाते हैं। किन्तु रात में पापबुद्धि अकेले जाकर सारा धन निकाल लेता है और गड्ढा भरकर लौट आता है।
कुछ दिनों बाद वह धर्मबुद्धि को साथ लेकर पुनः उसी स्थान पर जाता है। गड्ढा खाली देखकर पापबुद्धि सिर पीटते हुए धर्मबुद्धि पर ही चोरी का झूठा आरोप लगाता है और आधा धन माँगता है। धर्मबुद्धि स्पष्ट इनकार करता है। विवाद धर्माधिकारी तक पहुँचता है। साक्षी के अभाव में धर्माधिकारी ‘वनदेवता’ से न्याय कराने का निर्णय करता है। चालाक पापबुद्धि रात में अपने पिता को शमी-वृक्ष के विशाल कोटर में छिपा देता है, ताकि वह ‘वनदेवता’ की वाणी बनकर धर्मबुद्धि को चोर बता सके।
अगले दिन जब कोटर से ‘धर्मबुद्धि ने धन चुराया है’ ऐसी आवाज आती है, तब सब लोग चकित हो जाते हैं और धर्मबुद्धि को दण्ड देने को कहते हैं। किन्तु बुद्धिमान् धर्मबुद्धि समझ जाता है कि यह कपट है। वह कोटर को ज्वलनशील पदार्थों से घेरकर आग लगा देता है। आग से जलकर अधजला, फूटी हुई आँखों वाला पापबुद्धि का पिता बाहर निकलता है और सारा भेद खोलकर मर जाता है। अन्ततः राजपुरुष पापबुद्धि को दण्ड देते हैं तथा धर्मबुद्धि की प्रशंसा करते हैं। कथा का सार यही है – बुद्धिमान् को उपाय के साथ अपाय (परिणाम) पर भी अवश्य विचार करना चाहिए।
शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
(पाठ के कठिन शब्दों के अर्थ; आधार – पुस्तक का ‘सर्वं शब्देन भासते’ शब्द-कोष।)
| शब्दः (Sanskrit) | हिन्दी अर्थ | English meaning |
|---|---|---|
| अटव्याम् | जंगल में, वन में | In the forest |
| अपायम् | विघ्न, समस्या/संकट, हानि | Problem / harm |
| अहनि (अहन्) | दिन के समय, दिवस में | During the day |
| आपः | जल (नित्य बहुवचन) | Water |
| उत्फुल्ललोचनाः | आश्चर्य से फटी हुई आँखों वाले | With eyes wide in surprise |
| खनित्वा | खोदकर | Having dug |
| द्यौः | आकाश | Sky |
| धरणीपीठे | धरती पर | On the earth |
| निक्षिप्य | रखकर, गाड़कर | Having kept / buried |
| निशीथे | आधी रात में | At midnight |
| परिवेष्ट्य | घेरकर, ढककर | Encircling |
| प्रहृष्टमनाः | प्रसन्न मन वाला | Joyful-minded |
| भाण्डम् | घड़ा, पात्र | Pot / container |
| यास्यति | जाएगा (चला जाएगा) | Will go (away) |
| वञ्चयित्वा | ठगकर, धोखा देकर | Having deceived |
| वीक्षन्ते | देखते हैं | (They) see |
| व्रजति | जाता है | He goes |
| लोष्ठवत् | मिट्टी के ढेले के समान | Like a clod of earth |
| स्फुटितेक्षणः | फूटी हुई आँखों वाला | One with burst/damaged eyes |
| श्रमार्जितम् | परिश्रम से कमाया हुआ | Earned by labour |
अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —
(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति ?
(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ?
(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ?
(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ?
(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ?
(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?
(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?
२. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(स्थूल/रेखांकित पद के आधार पर उपयुक्त प्रश्नवाचक पद लगाकर प्रश्न बनाइए।)
| वाक्यम् (स्थूल पद मोटे अक्षरों में) | प्रश्ननिर्माणम् (उत्तर) |
|---|---|
| (क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि । | कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ? |
| (ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः । | सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः ? |
| (ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् । | कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ? |
| (घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः । | तत् आकर्ण्य के विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः ? |
| (ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि । | अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि ? |
३. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत —
| वाक्यम् | कः (कहने वाला) | कं प्रति (किससे) |
|---|---|---|
| (क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् । | पापबुद्धेः पिता | पापबुद्धिं प्रति |
| (ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् । | धर्माधिकारी | धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति |
| (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन । | पापबुद्धिः | धर्मबुद्धिं प्रति |
| (घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद । | धर्मबुद्धिः | पापबुद्धिं प्रति |
| (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् । | पापबुद्धेः पिता | सर्वान् जनान् प्रति |
४. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत —
उदाहरणम् – भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान् । → भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति ।
| भूतकालिकवाक्यानि | वर्तमानकालिकवाक्यानि (उत्तर) |
|---|---|
| (क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः । | राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति । |
| (ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान् । | पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति । |
| (ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान् । | पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति । |
| (घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान् । | अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति । |
| (ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः । | सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति । |
५. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत —
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत —
उदाहरणम् – अर्थोपार्जनम् = अर्थस्य उपार्जनम् ।
| समस्तपदम् / विग्रहः | उत्तर (विग्रहः अथवा समस्तपदम्) |
|---|---|
| (क) गुरुजनाज्ञया | गुरुजनानाम् आज्ञया |
| (ख) वनदेवता | वनस्य देवता |
| (ग) — (विग्रहः) वित्तस्य अभावात् | वित्ताभावात् (समस्तपदम्) |
| (घ) बुद्धिप्रभावेण | बुद्धेः प्रभावेण |
| (ङ) — (विग्रहः) धरण्याः पीठे | धरणीपीठे (समस्तपदम्) |
| (च) राजकुले | राज्ञः कुले (राजकुलम् → सप्तमी) |
७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत —
अत्र इदम् अवधेयम् / स्वाध्यायान्मा प्रमदः (व्याकरण-तालिकाः)
पाठ में ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ तथा ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ के अन्तर्गत निम्नलिखित व्याकरण-बिन्दु दिए गए हैं।
1. नित्यबहुवचनान्त-शब्दाः
संस्कृत में कुछ शब्द सदैव बहुवचन में ही प्रयुक्त होते हैं। यथा – आपः (जल), दाराः (पत्नी), लाजाः (लावा), अक्षताः/अक्षतानि (चावल), गृहाः, प्राणाः, असवः (प्राण-शक्ति), वर्षाः / समाः (वर्षा), सिकताः (बालू), कति, यति, तति तथा त्रि से आरम्भ संख्याएँ (त्रयः/तिस्रः/त्रीणि, चत्वारः/चतस्रः/चत्वारि, पञ्च, षट् आदि)। इसी कारण पाठ के श्लोक ‘आदित्यचन्द्रावनिल…’ में अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः एकवचन में हैं, परन्तु आपः बहुवचन में है।
2. विशेषणानि विशेष्याणि च
विशेषण एवं विशेष्य में लिङ्ग-विभक्ति-वचन का सम्बन्ध होता है। पाठ में – ‘प्रहृष्टमनाः पापबुद्धिः’ में पापबुद्धिः विशेष्य तथा प्रहृष्टमनाः विशेषण है।
| उदाहरणम् | उदाहरणम् | सम्बन्धः |
|---|---|---|
| नूतनं भवनम् | नूतनः विद्यालयः | लिङ्ग-सम्बन्धः |
| चतुरः बालः | चतुराः बालाः | वचन-सम्बन्धः |
| बुद्धिमती गृहिणी | बुद्धिमत्या गृहिण्या | विभक्ति-सम्बन्धः |
सर्वनाम-शब्द भी विशेषण होते हैं। यथा पाठे – एतेन धनेन, एनं धर्मबुद्धिम्, यः चौरः, तस्मिन् वृक्षे, कां कथाम्, एतत् चौरकर्म । इनका भी विशेष्य के साथ लिङ्ग-विभक्ति-वचन सम्बन्ध रहता है (एषः पिता, एषा माता, एतत् मित्रम्; कः समर्थः?, का चतुरा?, किम् उत्तमम्?)।
3. क्तवतु-प्रत्ययः (स्वाध्यायान्मा प्रमदः)
भूतकाल में कर्ता-अर्थ में धातु से क्तवतु-प्रत्यय (तवत्/वत्) लगता है। क्तवतु-प्रत्ययान्त पद विशेषण के समान प्रयुक्त होते हैं और कर्ता के अनुसार इनका लिङ्ग-वचन निर्धारित होता है।
| धातुः + प्रत्ययः | पुंलिङ्गे | स्त्रीलिङ्गे | नपुंसकलिङ्गे |
|---|---|---|---|
| पठ् + क्तवतु | बालकः पठितवान् | बालिका पठितवती | मित्रं पठितवत् |
| खाद् + क्तवतु | बालकः खादितवान् | बालिका खादितवती | मित्रं खादितवत् |
| कृ + क्तवतु | बालकः कृतवान् | बालिका कृतवती | मित्रं कृतवत् |
उदाहरण-वाक्य – ह्यः शिक्षकः पञ्च श्लोकान् पाठितवान् । गतशनिवासरे छात्राः विद्यालयपरिसरे स्वच्छतां कृतवन्तः । माता प्रातः स्वल्पाहारं दत्तवती । गतवर्षे नवमकक्षायाः छात्राः नाटके अभिनीतवन्तः । गतसप्ताहे वयं जयपुरं गतवन्तः ।
4. तत्पुरुष-समासः
दो या अनेक पदों का एक पद बन जाना समास है। तत्पुरुष-समास में उत्तरपद की प्रधानता होती है तथा पूर्वपद की विभक्ति का लोप होता है। जिस विभक्ति का लोप होता है, उसी के नाम पर समास का नाम पड़ता है।
| विग्रहः → समस्तपदम् | समासभेदः |
|---|---|
| शरणम् आगतः → शरणागतः | द्वितीया-तत्पुरुषः |
| सुखेन अन्वितः → सुखान्वितः | तृतीया-तत्पुरुषः |
| छात्रेभ्यः हितम् → छात्रहितम् | चतुर्थी-तत्पुरुषः |
| रोगात् भयम् → रोगभयम् | पञ्चमी-तत्पुरुषः |
| देशस्य भक्तः → देशभक्तः | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| कार्ये कुशलः → कार्यकुशलः | सप्तमी-तत्पुरुषः |
परियोजनाकार्यम् (यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्)
1. पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत । तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत ।
2. कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु ।
अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)
1. यह पाठ किस ग्रन्थ एवं किस तन्त्र से लिया गया है? इसके रचयिता कौन हैं?
2. माता ने पुत्र को मार्ग में मिले धन के विषय में क्या समझाया?
3. पापबुद्धि ने जंगल में गड़े धन के साथ क्या छल किया?
4. धर्माधिकारी ने न्याय के लिए क्या निर्णय किया?
5. धर्मबुद्धि ने झूठी ‘वनदेवता’ का भेद कैसे खोला?
दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)
6. ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ इस सूक्ति का अर्थ एवं कथा के सन्दर्भ में महत्त्व समझाइए।
7. धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि के चरित्र की तुलना कीजिए।
8. पञ्चतन्त्र ग्रन्थ का संक्षिप्त परिचय दीजिए।
MCQ & अभिकथन-कारण
1. यह पाठ किस ग्रन्थ से लिया गया है?
(क) हितोपदेशात्
(ख) पञ्चतन्त्रात्
(ग) कथासरित्सागरात्
(घ) जातककथातः
2. पञ्चतन्त्र के रचयिता कौन माने जाते हैं?
(क) कालिदासः
(ख) वाल्मीकिः
(ग) विष्णुशर्मा
(घ) भासः
3. कथा में दोनों मित्रों के नाम क्या हैं?
(क) धर्मबुद्धिः सत्यबुद्धिश्च
(ख) धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च
(ग) सुबुद्धिः कुबुद्धिश्च
(घ) ज्ञानबुद्धिः पापबुद्धिश्च
4. पापबुद्धि ने अपने पिता को कहाँ छिपाया?
(क) गुहायाम्
(ख) महाशमीवृक्षस्य कोटरे
(ग) नद्याः तीरे
(घ) गृहे
5. ‘निशीथे’ पदस्य अर्थः कः?
(क) प्रातःकाले
(ख) सायंकाले
(ग) अर्धरात्रौ
(घ) मध्याह्ने
6. धर्मबुद्धि ने कोटर के साथ क्या किया?
(क) तं भग्नवान्
(ख) वह्निना प्रज्वालितवान्
(ग) जलेन प्लावितवान्
(घ) त्यक्तवान्
7. साक्षी के अभाव में किससे न्याय कराने का निर्णय हुआ?
(क) राज्ञः
(ख) वनदेवतायाः
(ग) ग्रामवृद्धानाम्
(घ) पुरोहितस्य
8. धर्मबुद्धयः परद्रव्येषु कीदृशं वीक्षन्ते?
(क) रत्नवत्
(ख) लोष्ठवत् (मृत्पिण्डवत्)
(ग) अमृतवत्
(घ) स्वर्णवत्
9. कथा के अन्त में किसे दण्ड मिला?
(क) धर्मबुद्धये
(ख) धर्माधिकारिणे
(ग) पापबुद्धये
(घ) सर्वेभ्यः जनेभ्यः
10. पाठ की मुख्य नीति-शिक्षा क्या है?
(क) धन-संचय करना चाहिए
(ख) उपाय के साथ अपाय (परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए
(ग) मित्र पर विश्वास नहीं करना चाहिए
(घ) देशाटन नहीं करना चाहिए
अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।
1. अभिकथन (A): पापबुद्धि अन्ततः दण्डित हुआ।
कारण (R): उसने लोभ एवं छल से मित्र का धन हड़पने तथा झूठी साक्षी रचने का अपराध किया।
2. अभिकथन (A): धर्मबुद्धि ने शमी-कोटर में आग लगाई।
कारण (R): वह समझ गया था कि कोटर में कोई व्यक्ति छिपकर झूठी ‘वनदेवता’ बनकर बोल रहा है।
3. अभिकथन (A): माता ने पुत्र को मिला धन लौटाने को कहा।
कारण (R): दूसरे का परिश्रम से कमाया धन भोग्य होता है, उसे रख लेना चाहिए।
4. अभिकथन (A): यह कथा पञ्चतन्त्र के ‘मित्रभेद’ तन्त्र से ली गई है।
कारण (R): पञ्चतन्त्र की कथाएँ पाँच तन्त्रों में विभाजित हैं, जिनमें प्रथम तन्त्र मित्रभेद है।
5. अभिकथन (A): ‘आपः’ शब्द सदैव बहुवचन में प्रयुक्त होता है।
कारण (R): संस्कृत में कुछ शब्द नित्य-बहुवचनान्त होते हैं, जैसे आपः, दाराः, प्राणाः आदि।
परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)
- कथा का क्रम (माता-पुत्र संवाद → परदेश-गमन → धन गाड़ना → पापबुद्धि का छल → झूठा आरोप → वनदेवता → कोटर में आग → दण्ड) क्रमवार याद रखें – घटनाक्रम वाले प्रश्न इसी से बनते हैं।
- श्लोकों के भावार्थ (विशेषतः ‘मातृवत्परदारेषु…’ एवं ‘उपायं चिन्तयेत्…’) रटें।
- शब्दार्थ (अटव्याम्, निशीथे, लोष्ठवत्, वञ्चयित्वा, स्फुटितेक्षणः आदि) हिन्दी एवं अंग्रेज़ी दोनों में याद रखें।
- क्तवतु-प्रत्यय एवं तत्पुरुष-समास की तालिका उदाहरण सहित याद करें।
- ‘पूर्णवाक्येन उत्तरम्’ में पूरा वाक्य लिखें; प्रश्ननिर्माण में स्थूल पद के अनुसार सही प्रश्नवाचक शब्द (कः, किम्, कुत्र, कदा, केन, के) चुनें।
सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)
- कथा को हितोपदेश या जातक-कथा बता देना – यह पञ्चतन्त्र (मित्रभेद) की कथा है।
- दोनों मित्रों के नाम/भूमिका में भ्रम – धर्मबुद्धि सच्चा है, पापबुद्धि छली है।
- आग किसने लगाई – प्रायः गलती होती है; धर्मबुद्धि ने कोटर में आग लगाई।
- नित्य-बहुवचनान्त ‘आपः’ को एकवचन (आपम्/जलम्) समझ लेना।
- भूत → वर्तमान परिवर्तन में क्तवतु-रूप (दण्डितवन्तः) को बहुवचन वर्तमान (दण्डयन्ति) में बदलना भूल जाना।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
शारदा कक्षा 9 का सप्तम पाठ ‘उपायं चिन्तयेत्…’ किस ग्रन्थ से लिया गया है?
यह पाठ पञ्चतन्त्रम् के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से लिया गया है। पञ्चतन्त्र के रचयिता आचार्य विष्णुशर्मा माने जाते हैं।
‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ का अर्थ क्या है?
इसका अर्थ है – बुद्धिमान् व्यक्ति को कार्य के उपाय (साधन) के साथ-साथ उसके अपाय (हानि, विपत्ति एवं परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए।
धर्मबुद्धि ने पापबुद्धि के छल को कैसे पहचाना और हराया?
धर्मबुद्धि समझ गया कि कोटर से बोलने वाली ‘वनदेवता’ वास्तव में कोई छिपा व्यक्ति है। उसने कोटर को ज्वलनशील पदार्थों से घेरकर आग लगा दी; अधजला पापबुद्धि का पिता बाहर निकला और सच्चाई बताकर मर गया, जिससे पापबुद्धि दण्डित हुआ।
मूल पाठ, श्लोक, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ, शब्दार्थ एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।
