Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 Solutions (NCERT 2026–27) – उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्

This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 7 ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ – the famous पञ्चतन्त्र story of धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि (मित्रभेद-तन्त्रात्) – with its मूल पाठ (गद्य एवं श्लोक), सार (Hindi summary), शब्दार्थ, and original, exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः) along with the व्याकरण-तालिकाः (क्तवतु-प्रत्ययः, तत्पुरुष-समासः), extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.

Class: 9 Subject: Sanskrit Book: Sharada (शारदा) Chapter: 7 पाठ: उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Session: 2026–27

पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)

शारदा कक्षा 9 का सप्तम पाठ ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ विश्वप्रसिद्ध नीति-ग्रन्थ पञ्चतन्त्रम् के प्रथम तन्त्र मित्रभेद से ली गई धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि नामक दो मित्रों की कथा है। पाठ का आरम्भ एक माता एवं पुत्र के संवाद से होता है – पुत्र को मार्ग में किसी का गिरा हुआ धन मिलता है, और माता उसे दूसरे का धन तृण के समान त्याज्य बताकर यह पञ्चतन्त्र-कथा सुनाती है। कथा में दुष्ट पापबुद्धि छल से अर्जित धन हड़पने के लिए धर्मबुद्धि पर चोरी का झूठा आरोप लगाता है तथा अपने पिता को शमी-वृक्ष के कोटर में छिपाकर झूठी ‘वनदेवता’ की साक्षी दिलवाता है। बुद्धिमान् धर्मबुद्धि कोटर में आग लगाकर सत्य प्रकट कर देता है। अन्ततः पापबुद्धि दण्डित होता है। पाठ का केन्द्रीय संदेश है – बुद्धिमान् व्यक्ति को उपाय (कार्य-साधन) के साथ-साथ अपाय (विपत्ति/परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए।

पाठ-परिचय / प्रसंग

यह पाठ पञ्चतन्त्रम् के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेदः’ से संकलित है। पञ्चतन्त्र नीति-शिक्षा देने वाली रोचक कथाओं का संग्रह है, जिसके रचयिता आचार्य विष्णुशर्मा माने जाते हैं। इसमें पशु-पक्षियों एवं मनुष्यों की कथाओं के माध्यम से नीतिशास्त्र के गूढ़ तत्त्व सरलता से समझाए गए हैं। ग्रन्थ की कथाएँ पाँच तन्त्रों में विभाजित हैं – मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः एवं अपरीक्षितकारकम्। प्रस्तुत कथा प्रथम तन्त्र मित्रभेद से ली गई है। पाठ का शीर्षक स्वयं एक सुभाषित-पंक्ति है – ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’, अर्थात् बुद्धिमान् को कार्य के उपाय के साथ उसकी हानि/विपत्ति पर भी विचार करना चाहिए। कथा संवाद-शैली (नाट्य-रूप) में प्रस्तुत है।

मूल पाठ (गद्य एवं श्लोकाः)

(कथा माता-पुत्र के संवाद से आरम्भ होकर पञ्चतन्त्र की कथा के रूप में आगे बढ़ती है। नीचे मूल पाठ ज्यों-का-त्यों, मध्य में आए श्लोकों सहित।)

(पुत्रः) मातः ! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान् । एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि ।

(माता) न हि पुत्र ! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम् । अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम् ।

(पुत्रः) मातः ! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति ?

(माता) एहि पुत्र ! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि ।

(पुत्रः) मातः ! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु ।

कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म । अथ कदाचित् पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च । अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति । अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह —

पापबुद्धिः – भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा ‘बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्’ इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ? उक्तमेव —

देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम् ।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ॥

एवमेव —
विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः ॥

अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति । अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह – अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः ।

(ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ । पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान् ।)

पापबुद्धिः – मित्र ! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम् । अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।

धर्मबुद्धिः – अथ किम् । तथैवास्तु ।

(यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा)

पापबुद्धिः – भद्र ! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम् । अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः ।

धर्मबुद्धिः – सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः ।

यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ । अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान् । (अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्)

पापबुद्धिः – सखे ! मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति, धनाभावात् कष्टम् अनुभवामि । अतः तत्र गत्वा किञ्चिन्मात्रं धनमानयावः ।

धर्मबुद्धिः – अस्तु मित्र ! गच्छावः ।

(अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ । अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्)

पापबुद्धिः – भोः धर्मबुद्धे ! त्वयैवापहृतम् एतद्धनं, नान्येन । तत्प्रयच्छ मे तदर्धम् । अन्यथा अहं राजकुले निवेदयिष्यामि ।

धर्मबुद्धिः – भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद । धर्मबुद्धिः खल्वहम् । नैतत् चौरकर्म करोमि ।

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ॥

(एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)

धर्माधिकारी – ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः । अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति । अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् । तत्रैव निर्णयः भविष्यति ।

(अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्)

पापबुद्धिः – तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः । भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति ।

पिता – वत्स ! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।

पापबुद्धिः – तात ! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः । तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति । तत्र भवान् साम्प्रतमेव प्रविशतु । ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति ।

(तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः । अन्येऽपि सामाजिकाः तद्द्रष्टुमागताः)

पापबुद्धिः

आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥

भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः त्वं कथय ।

पिता (शमीकोटरस्थः) – भोः ! शृणुत, शृणुत ! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम् ।

(तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः)

सर्वे जनाः – धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः ।

धर्मबुद्धिः – इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान् । अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि । (तथा करोति)

(अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः) ततश्च

जनाः (साश्चर्यम्) – भोः ! किमिदम् ? किमिदम् ?

पिता पापबुद्धेः – एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् । (इत्युक्त्वा मृतः)

धर्माधिकारी – एष पापबुद्धिः दण्डनीयः ।

(राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च)

सर्वे जनाः – भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम् । पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः । अतः साधूक्तम् —

उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ।

भावार्थ (श्लोकानाम्)

1. देशान्तरेषु… : जो मनुष्य पृथ्वी पर भ्रमण करते हुए भी अन्य देशों की अनेक प्रकार की भाषा, वेश-भूषा आदि को नहीं जान पाता, उसका जन्म व्यर्थ है।

2. विद्यां वित्तं… : मनुष्य तब तक विद्या, धन एवं शिल्प (कौशल) को भली-भाँति प्राप्त नहीं कर पाता, जब तक वह प्रसन्न होकर एक देश से दूसरे देश की यात्रा नहीं करता।

3. मातृवत्… : धर्मात्मा लोग पराई स्त्रियों को माता के समान, पराये धन को मिट्टी के ढेले के समान तथा सब प्राणियों को अपने समान देखते हैं।

4. आदित्यचन्द्रौ… : सूर्य, चन्द्र, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन-रात तथा दोनों संध्याएँ – ये सब (तथा धर्म) मनुष्य के आचरण को जानते हैं।

5. उपायं चिन्तयेत्… : बुद्धिमान् व्यक्ति को कार्य के उपाय (साधन) के साथ-साथ उसके अपाय (हानि/विपत्ति एवं परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए।

सार (Hindi Summary)

‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ पाठ पञ्चतन्त्र के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से ली गई एक नीति-कथा है। कथा का आरम्भ माता-पुत्र के संवाद से होता है। पुत्र को मार्ग में किसी का गिरा हुआ धन मिल जाता है और वह उससे खिलौने खरीदना चाहता है। माता उसे समझाती है कि दूसरे का परिश्रम से कमाया धन तृण के समान त्याज्य है, उसे उसके स्वामी को लौटा देना चाहिए। इसी बात को समझाने के लिए वह पञ्चतन्त्र की यह कथा सुनाती है।

किसी देश में धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि नामक दो मित्र रहते थे। पापबुद्धि छल से धन कमाने की सोचकर धर्मबुद्धि के साथ परदेश जाता है। धर्मबुद्धि के सद्गुण एवं परिश्रम के प्रभाव से वे बहुत धन कमा लेते हैं। घर लौटते समय नगर के समीप पापबुद्धि सुझाव देता है कि सारा धन घर ले जाना उचित नहीं; अतः वे अधिकांश धन जंगल में भूमि के भीतर गाड़ देते हैं और थोड़ा-सा साथ ले जाते हैं। किन्तु रात में पापबुद्धि अकेले जाकर सारा धन निकाल लेता है और गड्ढा भरकर लौट आता है।

कुछ दिनों बाद वह धर्मबुद्धि को साथ लेकर पुनः उसी स्थान पर जाता है। गड्ढा खाली देखकर पापबुद्धि सिर पीटते हुए धर्मबुद्धि पर ही चोरी का झूठा आरोप लगाता है और आधा धन माँगता है। धर्मबुद्धि स्पष्ट इनकार करता है। विवाद धर्माधिकारी तक पहुँचता है। साक्षी के अभाव में धर्माधिकारी ‘वनदेवता’ से न्याय कराने का निर्णय करता है। चालाक पापबुद्धि रात में अपने पिता को शमी-वृक्ष के विशाल कोटर में छिपा देता है, ताकि वह ‘वनदेवता’ की वाणी बनकर धर्मबुद्धि को चोर बता सके।

अगले दिन जब कोटर से ‘धर्मबुद्धि ने धन चुराया है’ ऐसी आवाज आती है, तब सब लोग चकित हो जाते हैं और धर्मबुद्धि को दण्ड देने को कहते हैं। किन्तु बुद्धिमान् धर्मबुद्धि समझ जाता है कि यह कपट है। वह कोटर को ज्वलनशील पदार्थों से घेरकर आग लगा देता है। आग से जलकर अधजला, फूटी हुई आँखों वाला पापबुद्धि का पिता बाहर निकलता है और सारा भेद खोलकर मर जाता है। अन्ततः राजपुरुष पापबुद्धि को दण्ड देते हैं तथा धर्मबुद्धि की प्रशंसा करते हैं। कथा का सार यही है – बुद्धिमान् को उपाय के साथ अपाय (परिणाम) पर भी अवश्य विचार करना चाहिए।

शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)

(पाठ के कठिन शब्दों के अर्थ; आधार – पुस्तक का ‘सर्वं शब्देन भासते’ शब्द-कोष।)

शब्दः (Sanskrit)हिन्दी अर्थEnglish meaning
अटव्याम्जंगल में, वन मेंIn the forest
अपायम्विघ्न, समस्या/संकट, हानिProblem / harm
अहनि (अहन्)दिन के समय, दिवस मेंDuring the day
आपःजल (नित्य बहुवचन)Water
उत्फुल्ललोचनाःआश्चर्य से फटी हुई आँखों वालेWith eyes wide in surprise
खनित्वाखोदकरHaving dug
द्यौःआकाशSky
धरणीपीठेधरती परOn the earth
निक्षिप्यरखकर, गाड़करHaving kept / buried
निशीथेआधी रात मेंAt midnight
परिवेष्ट्यघेरकर, ढककरEncircling
प्रहृष्टमनाःप्रसन्न मन वालाJoyful-minded
भाण्डम्घड़ा, पात्रPot / container
यास्यतिजाएगा (चला जाएगा)Will go (away)
वञ्चयित्वाठगकर, धोखा देकरHaving deceived
वीक्षन्तेदेखते हैं(They) see
व्रजतिजाता हैHe goes
लोष्ठवत्मिट्टी के ढेले के समानLike a clod of earth
स्फुटितेक्षणःफूटी हुई आँखों वालाOne with burst/damaged eyes
श्रमार्जितम्परिश्रम से कमाया हुआEarned by labour

अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)

१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —

(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति ?

उत्तरनरस्य वृत्तं आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयं, यमः, अहः, रात्रिः, उभे संध्ये, धर्मः च जानन्ति । (अर्थात् सूर्य, चन्द्र, वायु, अग्नि आदि सभी दिव्य शक्तियाँ एवं धर्म मनुष्य के आचरण को जानते हैं ।)

(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ?

उत्तरधर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते । (अर्थात् वे पराई स्त्रियों को माता समान, पराये धन को मिट्टी के ढेले समान तथा सब प्राणियों को अपने समान देखते हैं ।)

(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ?

उत्तरयः धरणीपीठे भ्रमन् अपि देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न जानाति, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् । (अर्थात् पृथ्वी पर घूमकर भी जो अन्य देशों की भाषा-वेश आदि नहीं जानता, उसका जन्म व्यर्थ है ।)

(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ?

उत्तरपापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् यत् “वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः अस्ति, तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति; तत्र भवान् प्रविशतु, प्रभाते मया निवेदिते भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौरः इति”

(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ?

उत्तरप्राज्ञः उपायं तथा अपायं च चिन्तयेत् । (अर्थात् बुद्धिमान् को कार्य-साधन के उपाय के साथ उसकी हानि/विपत्ति का भी विचार करना चाहिए ।)

(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?

उत्तरमानवः यदा हृष्टः (प्रसन्नः सन्) भूमौ देशात् देशान्तरं व्रजति, तदा एव विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् प्राप्नोति ।

(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?

उत्तरपापबुद्धिः “धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य देशान्तरं गत्वा तस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि” इति चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ।

२. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —

(स्थूल/रेखांकित पद के आधार पर उपयुक्त प्रश्नवाचक पद लगाकर प्रश्न बनाइए।)

वाक्यम् (स्थूल पद मोटे अक्षरों में)प्रश्ननिर्माणम् (उत्तर)
(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ।कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ?
(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः ?
(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ।कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ?
(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः ।तत् आकर्ण्य के विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः ?
(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि ।अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि ?

३. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत —

वाक्यम्कः (कहने वाला)कं प्रति (किससे)
(क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।पापबुद्धेः पितापापबुद्धिं प्रति
(ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् ।धर्माधिकारीधर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति
(ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन ।पापबुद्धिःधर्मबुद्धिं प्रति
(घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद ।धर्मबुद्धिःपापबुद्धिं प्रति
(ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् ।पापबुद्धेः पितासर्वान् जनान् प्रति

४. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत —

उदाहरणम् – भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान् । → भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति

भूतकालिकवाक्यानिवर्तमानकालिकवाक्यानि (उत्तर)
(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः ।राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति
(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान् ।पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति
(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान् ।पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति
(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान् ।अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति
(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः ।सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति

५. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत —

उत्तर (क) (कोष्ठक – व्यवहारं / पवनः / हृदयं) सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति । अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः । (ख) (कोष्ठक – भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु) यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति । (ग) (कोष्ठक – द्रव्येषु / स्वयम् / मातरः) सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति । (घ) (कोष्ठक – कौशलानि / कार्यसाधनस्य / जानीयात्) बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानिजानीयात्

६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत —

उदाहरणम् – अर्थोपार्जनम् = अर्थस्य उपार्जनम् ।

समस्तपदम् / विग्रहःउत्तर (विग्रहः अथवा समस्तपदम्)
(क) गुरुजनाज्ञयागुरुजनानाम् आज्ञया
(ख) वनदेवतावनस्य देवता
(ग) — (विग्रहः) वित्तस्य अभावात्वित्ताभावात् (समस्तपदम्)
(घ) बुद्धिप्रभावेणबुद्धेः प्रभावेण
(ङ) — (विग्रहः) धरण्याः पीठेधरणीपीठे (समस्तपदम्)
(च) राजकुलेराज्ञः कुले (राजकुलम् → सप्तमी)

७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत —

उत्तर (कथाक्रमानुसारम्) 1. कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म । [मूल (घ)] 2. ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ । [मूल (ख)] 3. यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ । [मूल (ङ)] 4. द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ । [मूल (ग)] 5. भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति । [मूल (क)] 6. राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः । [मूल (च)]

अत्र इदम् अवधेयम् / स्वाध्यायान्मा प्रमदः (व्याकरण-तालिकाः)

पाठ में ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ तथा ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ के अन्तर्गत निम्नलिखित व्याकरण-बिन्दु दिए गए हैं।

1. नित्यबहुवचनान्त-शब्दाः

संस्कृत में कुछ शब्द सदैव बहुवचन में ही प्रयुक्त होते हैं। यथा – आपः (जल), दाराः (पत्नी), लाजाः (लावा), अक्षताः/अक्षतानि (चावल), गृहाः, प्राणाः, असवः (प्राण-शक्ति), वर्षाः / समाः (वर्षा), सिकताः (बालू), कति, यति, तति तथा त्रि से आरम्भ संख्याएँ (त्रयः/तिस्रः/त्रीणि, चत्वारः/चतस्रः/चत्वारि, पञ्च, षट् आदि)। इसी कारण पाठ के श्लोक ‘आदित्यचन्द्रावनिल…’ में अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः एकवचन में हैं, परन्तु आपः बहुवचन में है।

2. विशेषणानि विशेष्याणि च

विशेषण एवं विशेष्य में लिङ्ग-विभक्ति-वचन का सम्बन्ध होता है। पाठ में – ‘प्रहृष्टमनाः पापबुद्धिः’ में पापबुद्धिः विशेष्य तथा प्रहृष्टमनाः विशेषण है।

उदाहरणम्उदाहरणम्सम्बन्धः
नूतनं भवनम्नूतनः विद्यालयःलिङ्ग-सम्बन्धः
चतुरः बालःचतुराः बालाःवचन-सम्बन्धः
बुद्धिमती गृहिणीबुद्धिमत्या गृहिण्याविभक्ति-सम्बन्धः

सर्वनाम-शब्द भी विशेषण होते हैं। यथा पाठे – एतेन धनेन, एनं धर्मबुद्धिम्, यः चौरः, तस्मिन् वृक्षे, कां कथाम्, एतत् चौरकर्म । इनका भी विशेष्य के साथ लिङ्ग-विभक्ति-वचन सम्बन्ध रहता है (एषः पिता, एषा माता, एतत् मित्रम्; कः समर्थः?, का चतुरा?, किम् उत्तमम्?)।

3. क्तवतु-प्रत्ययः (स्वाध्यायान्मा प्रमदः)

भूतकाल में कर्ता-अर्थ में धातु से क्तवतु-प्रत्यय (तवत्/वत्) लगता है। क्तवतु-प्रत्ययान्त पद विशेषण के समान प्रयुक्त होते हैं और कर्ता के अनुसार इनका लिङ्ग-वचन निर्धारित होता है।

धातुः + प्रत्ययःपुंलिङ्गेस्त्रीलिङ्गेनपुंसकलिङ्गे
पठ् + क्तवतुबालकः पठितवान्बालिका पठितवतीमित्रं पठितवत्
खाद् + क्तवतुबालकः खादितवान्बालिका खादितवतीमित्रं खादितवत्
कृ + क्तवतुबालकः कृतवान्बालिका कृतवतीमित्रं कृतवत्

उदाहरण-वाक्य – ह्यः शिक्षकः पञ्च श्लोकान् पाठितवान् । गतशनिवासरे छात्राः विद्यालयपरिसरे स्वच्छतां कृतवन्तः । माता प्रातः स्वल्पाहारं दत्तवती । गतवर्षे नवमकक्षायाः छात्राः नाटके अभिनीतवन्तः । गतसप्ताहे वयं जयपुरं गतवन्तः ।

4. तत्पुरुष-समासः

दो या अनेक पदों का एक पद बन जाना समास है। तत्पुरुष-समास में उत्तरपद की प्रधानता होती है तथा पूर्वपद की विभक्ति का लोप होता है। जिस विभक्ति का लोप होता है, उसी के नाम पर समास का नाम पड़ता है।

विग्रहः → समस्तपदम्समासभेदः
शरणम् आगतः → शरणागतःद्वितीया-तत्पुरुषः
सुखेन अन्वितः → सुखान्वितःतृतीया-तत्पुरुषः
छात्रेभ्यः हितम् → छात्रहितम्चतुर्थी-तत्पुरुषः
रोगात् भयम् → रोगभयम्पञ्चमी-तत्पुरुषः
देशस्य भक्तः → देशभक्तःषष्ठी-तत्पुरुषः
कार्ये कुशलः → कार्यकुशलःसप्तमी-तत्पुरुषः

परियोजनाकार्यम् (यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्)

1. पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत । तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत ।

मार्गदर्शनम्यह व्यक्तिगत परियोजना-कार्य है। पुस्तकालय से पञ्चतन्त्र की पुस्तक लेकर कोई एक कथा (जैसे – सिंहः मूषकश्च, ब्राह्मणः सर्पश्च आदि) पढ़िए, उसका सरल संस्कृत में संक्षिप्त सारांश लिखिए तथा कक्षा में सुनाइए। सारांश में पात्र, घटना एवं नीति-शिक्षा अवश्य लिखें।

2. कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु ।

मार्गदर्शनम्यह समूह-गतिविधि है। अध्यापक की सहायता से इसी ‘धर्मबुद्धि-पापबुद्धि’ कथा पर आधारित एक लघु संस्कृत-नाटक तैयार कीजिए। पात्र बाँटें (माता, पुत्र, धर्मबुद्धि, पापबुद्धि, पिता, धर्माधिकारी, जनाः) तथा संवादों का सस्वर अभिनय कक्षा में प्रस्तुत कीजिए।

अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)

लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)

1. यह पाठ किस ग्रन्थ एवं किस तन्त्र से लिया गया है? इसके रचयिता कौन हैं?

उत्तरयह पाठ पञ्चतन्त्रम् के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से लिया गया है। पञ्चतन्त्र के रचयिता आचार्य विष्णुशर्मा माने जाते हैं। यह नीति-शिक्षा देने वाली रोचक कथाओं का प्रसिद्ध संग्रह है।

2. माता ने पुत्र को मार्ग में मिले धन के विषय में क्या समझाया?

उत्तरमाता ने समझाया कि वह धन किसी अन्य के परिश्रम से कमाया हुआ है, अतः उसके स्वामी को ही लौटा देना चाहिए। दूसरे के धन को तृण (तिनके) के समान त्याज्य समझना चाहिए।

3. पापबुद्धि ने जंगल में गड़े धन के साथ क्या छल किया?

उत्तररात के समय (निशीथे) पापबुद्धि अकेले जंगल में गया और गड्ढे में गाड़ा हुआ सारा धन निकालकर ले आया, फिर गड्ढे को मिट्टी से भरकर अपने घर लौट आया। बाद में उसने धर्मबुद्धि पर ही चोरी का झूठा आरोप लगाया।

4. धर्माधिकारी ने न्याय के लिए क्या निर्णय किया?

उत्तरचोरी का कोई मानवीय साक्षी न होने पर धर्माधिकारी ने निर्णय किया कि जहाँ मनुष्य का प्रमाण उपलब्ध नहीं है, वहाँ वनदेवता ही न्याय करेंगी। अतः प्रातःकाल सब लोग वनप्रदेश जाएँ, वहीं निर्णय होगा।

5. धर्मबुद्धि ने झूठी ‘वनदेवता’ का भेद कैसे खोला?

उत्तरधर्मबुद्धि समझ गया कि कोटर में कोई छिपा है। उसने शमी-वृक्ष के कोटर को ज्वलनशील पदार्थों से घेरकर आग लगा दी। आग से जलकर अधजला, फूटी आँखों वाला पापबुद्धि का पिता बाहर निकला और सच बोलकर मर गया।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)

6. ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ इस सूक्ति का अर्थ एवं कथा के सन्दर्भ में महत्त्व समझाइए।

उत्तरइस सूक्ति का अर्थ है – बुद्धिमान् व्यक्ति को किसी कार्य के उपाय (साधन) के साथ-साथ उसके अपाय (हानि, विपत्ति एवं परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए। केवल लाभ देखकर बिना परिणाम सोचे किया गया कार्य अन्ततः हानिकारक होता है।कथा में पापबुद्धि ने धन हड़पने का उपाय तो सोचा, किन्तु उसके अपाय (परिणाम) पर विचार नहीं किया। उसने अपने पिता को कोटर में छिपाकर झूठी साक्षी का उपाय रचा, परन्तु यह सोचा ही नहीं कि बुद्धिमान् धर्मबुद्धि इसका तोड़ निकाल सकता है। परिणामस्वरूप उसका पिता आग में जलकर मर गया और पापबुद्धि स्वयं दण्डित हुआ। इस प्रकार कथा इस सूक्ति को सिद्ध करती है कि उपाय के साथ अपाय का विचार अनिवार्य है।

7. धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि के चरित्र की तुलना कीजिए।

उत्तरधर्मबुद्धि सच्चरित्र, परिश्रमी एवं नीतिपूर्ण व्यक्ति है। वह पराये धन को मिट्टी के समान समझता है, चोरी का घोर विरोध करता है तथा सबको अपने समान देखता है। संकट के समय वह घबराता नहीं, बल्कि बुद्धि से छल का पर्दाफाश कर देता है।पापबुद्धि लोभी, कपटी एवं स्वार्थी है। वह मित्र के परिश्रम के फल को हड़पने के लिए झूठ, छल एवं षड्यन्त्र का सहारा लेता है तथा अपने पिता को भी अपने स्वार्थ के लिए संकट में डाल देता है। अन्ततः धर्मबुद्धि की विजय एवं प्रशंसा होती है, जबकि पापबुद्धि अपने ही कुकर्मों के कारण पिता को खोता है और दण्ड पाता है। इस प्रकार कथा सत्य एवं सद्बुद्धि की विजय दर्शाती है।

8. पञ्चतन्त्र ग्रन्थ का संक्षिप्त परिचय दीजिए।

उत्तरपञ्चतन्त्र नीति-शिक्षा प्रदान करने वाली रोचक कथाओं का प्रसिद्ध संस्कृत-ग्रन्थ है, जिसके रचयिता आचार्य विष्णुशर्मा माने जाते हैं। कहा जाता है कि उन्होंने राजा के मन्दबुद्धि राजकुमारों को नीतिशास्त्र सिखाने के लिए इसकी रचना की।इसमें पशु-पक्षियों एवं मनुष्यों की कथाओं के माध्यम से नीति के गूढ़ तत्त्व सरलता से समझाए गए हैं। ग्रन्थ की कथाएँ पाँच तन्त्रों में विभाजित हैं – मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः एवं अपरीक्षितकारकम्। प्रस्तुत कथा प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से ली गई है। पञ्चतन्त्र का अनेक भाषाओं में अनुवाद हुआ है और यह विश्वसाहित्य में अत्यन्त लोकप्रिय है।

MCQ & अभिकथन-कारण

1. यह पाठ किस ग्रन्थ से लिया गया है?

(क) हितोपदेशात्

(ख) पञ्चतन्त्रात्

(ग) कथासरित्सागरात्

(घ) जातककथातः

उत्तर(ख) पञ्चतन्त्रात्। (प्रथम तन्त्र – मित्रभेदः)

2. पञ्चतन्त्र के रचयिता कौन माने जाते हैं?

(क) कालिदासः

(ख) वाल्मीकिः

(ग) विष्णुशर्मा

(घ) भासः

उत्तर(ग) विष्णुशर्मा।

3. कथा में दोनों मित्रों के नाम क्या हैं?

(क) धर्मबुद्धिः सत्यबुद्धिश्च

(ख) धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च

(ग) सुबुद्धिः कुबुद्धिश्च

(घ) ज्ञानबुद्धिः पापबुद्धिश्च

उत्तर(ख) धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च।

4. पापबुद्धि ने अपने पिता को कहाँ छिपाया?

(क) गुहायाम्

(ख) महाशमीवृक्षस्य कोटरे

(ग) नद्याः तीरे

(घ) गृहे

उत्तर(ख) महाशमीवृक्षस्य कोटरे।

5. ‘निशीथे’ पदस्य अर्थः कः?

(क) प्रातःकाले

(ख) सायंकाले

(ग) अर्धरात्रौ

(घ) मध्याह्ने

उत्तर(ग) अर्धरात्रौ (आधी रात में)।

6. धर्मबुद्धि ने कोटर के साथ क्या किया?

(क) तं भग्नवान्

(ख) वह्निना प्रज्वालितवान्

(ग) जलेन प्लावितवान्

(घ) त्यक्तवान्

उत्तर(ख) वह्निना प्रज्वालितवान् (आग से जला दिया)।

7. साक्षी के अभाव में किससे न्याय कराने का निर्णय हुआ?

(क) राज्ञः

(ख) वनदेवतायाः

(ग) ग्रामवृद्धानाम्

(घ) पुरोहितस्य

उत्तर(ख) वनदेवतायाः।

8. धर्मबुद्धयः परद्रव्येषु कीदृशं वीक्षन्ते?

(क) रत्नवत्

(ख) लोष्ठवत् (मृत्पिण्डवत्)

(ग) अमृतवत्

(घ) स्वर्णवत्

उत्तर(ख) लोष्ठवत् (मृत्पिण्डवत्) – मिट्टी के ढेले के समान।

9. कथा के अन्त में किसे दण्ड मिला?

(क) धर्मबुद्धये

(ख) धर्माधिकारिणे

(ग) पापबुद्धये

(घ) सर्वेभ्यः जनेभ्यः

उत्तर(ग) पापबुद्धये (पापबुद्धि को)।

10. पाठ की मुख्य नीति-शिक्षा क्या है?

(क) धन-संचय करना चाहिए

(ख) उपाय के साथ अपाय (परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए

(ग) मित्र पर विश्वास नहीं करना चाहिए

(घ) देशाटन नहीं करना चाहिए

उत्तर(ख) उपाय के साथ अपाय (परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए।
उत्तर-कुंजी: 1-(ख), 2-(ग), 3-(ख), 4-(ख), 5-(ग), 6-(ख), 7-(ख), 8-(ख), 9-(ग), 10-(ख)

अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।

1. अभिकथन (A): पापबुद्धि अन्ततः दण्डित हुआ।

कारण (R): उसने लोभ एवं छल से मित्र का धन हड़पने तथा झूठी साक्षी रचने का अपराध किया।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

2. अभिकथन (A): धर्मबुद्धि ने शमी-कोटर में आग लगाई।

कारण (R): वह समझ गया था कि कोटर में कोई व्यक्ति छिपकर झूठी ‘वनदेवता’ बनकर बोल रहा है।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

3. अभिकथन (A): माता ने पुत्र को मिला धन लौटाने को कहा।

कारण (R): दूसरे का परिश्रम से कमाया धन भोग्य होता है, उसे रख लेना चाहिए।

उत्तर(ग) A सही है, किन्तु R गलत है – दूसरे का धन तृण के समान त्याज्य है, उसे स्वामी को लौटाना चाहिए, रखना नहीं।

4. अभिकथन (A): यह कथा पञ्चतन्त्र के ‘मित्रभेद’ तन्त्र से ली गई है।

कारण (R): पञ्चतन्त्र की कथाएँ पाँच तन्त्रों में विभाजित हैं, जिनमें प्रथम तन्त्र मित्रभेद है।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

5. अभिकथन (A): ‘आपः’ शब्द सदैव बहुवचन में प्रयुक्त होता है।

कारण (R): संस्कृत में कुछ शब्द नित्य-बहुवचनान्त होते हैं, जैसे आपः, दाराः, प्राणाः आदि।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ

परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)

  • कथा का क्रम (माता-पुत्र संवाद → परदेश-गमन → धन गाड़ना → पापबुद्धि का छल → झूठा आरोप → वनदेवता → कोटर में आग → दण्ड) क्रमवार याद रखें – घटनाक्रम वाले प्रश्न इसी से बनते हैं।
  • श्लोकों के भावार्थ (विशेषतः ‘मातृवत्परदारेषु…’ एवं ‘उपायं चिन्तयेत्…’) रटें।
  • शब्दार्थ (अटव्याम्, निशीथे, लोष्ठवत्, वञ्चयित्वा, स्फुटितेक्षणः आदि) हिन्दी एवं अंग्रेज़ी दोनों में याद रखें।
  • क्तवतु-प्रत्यय एवं तत्पुरुष-समास की तालिका उदाहरण सहित याद करें।
  • ‘पूर्णवाक्येन उत्तरम्’ में पूरा वाक्य लिखें; प्रश्ननिर्माण में स्थूल पद के अनुसार सही प्रश्नवाचक शब्द (कः, किम्, कुत्र, कदा, केन, के) चुनें।

सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)

  • कथा को हितोपदेश या जातक-कथा बता देना – यह पञ्चतन्त्र (मित्रभेद) की कथा है।
  • दोनों मित्रों के नाम/भूमिका में भ्रम – धर्मबुद्धि सच्चा है, पापबुद्धि छली है।
  • आग किसने लगाई – प्रायः गलती होती है; धर्मबुद्धि ने कोटर में आग लगाई।
  • नित्य-बहुवचनान्त ‘आपः’ को एकवचन (आपम्/जलम्) समझ लेना।
  • भूत → वर्तमान परिवर्तन में क्तवतु-रूप (दण्डितवन्तः) को बहुवचन वर्तमान (दण्डयन्ति) में बदलना भूल जाना।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

शारदा कक्षा 9 का सप्तम पाठ ‘उपायं चिन्तयेत्…’ किस ग्रन्थ से लिया गया है?

यह पाठ पञ्चतन्त्रम् के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से लिया गया है। पञ्चतन्त्र के रचयिता आचार्य विष्णुशर्मा माने जाते हैं।

‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ का अर्थ क्या है?

इसका अर्थ है – बुद्धिमान् व्यक्ति को कार्य के उपाय (साधन) के साथ-साथ उसके अपाय (हानि, विपत्ति एवं परिणाम) पर भी विचार करना चाहिए।

धर्मबुद्धि ने पापबुद्धि के छल को कैसे पहचाना और हराया?

धर्मबुद्धि समझ गया कि कोटर से बोलने वाली ‘वनदेवता’ वास्तव में कोई छिपा व्यक्ति है। उसने कोटर को ज्वलनशील पदार्थों से घेरकर आग लगा दी; अधजला पापबुद्धि का पिता बाहर निकला और सच्चाई बताकर मर गया, जिससे पापबुद्धि दण्डित हुआ।

मूल पाठ, श्लोक, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ, शब्दार्थ एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।

Scroll to Top