Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 8 Solutions (NCERT 2026–27) – अन्नाद् आनन्दं प्रति
This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 8 ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ – the famous भृगु-वरुण-संवाद of the तैत्तिरीयोपनिषद् describing the five sheaths (पञ्चकोष: अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनन्दमय). You get the मूल पाठ verbatim, अन्वय एवं भावार्थ of every उपनिषद्-वचन, सार (Hindi summary), शब्दार्थ, the grammar tables (कर्तृ-कर्मवाच्य, तव्यत्-अनीयर्, आत्मनेपद-रूप), and original, exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः), with extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.
- पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
- पाठ-परिचय / प्रसंग
- मूल पाठ (भृगु-वरुण-संवाद)
- सार (Hindi Summary)
- शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
- अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
- अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)
- यस्तु क्रियावान् मनुजः (परियोजनाकार्यम्)
- अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
- MCQ & अभिकथन-कारण
- परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
- अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)
शारदा कक्षा 9 का अष्टम पाठ ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ तैत्तिरीयोपनिषद् के प्रसिद्ध भृगु-वरुण-संवाद पर आधारित है। आचार्य वरुण के पुत्र भृगु ब्रह्म को जानने की जिज्ञासा से पिता के पास जाते हैं। वरुण उन्हें तप एवं अभ्यास द्वारा स्वयं अन्वेषण करने का उपदेश देते हैं। भृगु क्रमशः तप करते हैं और एक-एक करके पाँच तत्त्वों को ब्रह्म-रूप में जानते हैं – अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द। इन्हीं को क्रमशः अन्नमयकोष, प्राणमयकोष, मनोमयकोष, विज्ञानमयकोष एवं आनन्दमयकोष कहा जाता है। पाठ का केन्द्रीय भाव यह है कि मनुष्य इन पाँच कोषों के क्रमिक विकास से ही पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध की ओर बढ़ता है। पाठ अन्न के आदर, प्राणायाम, सात्त्विक आहार, मन की शुद्धि एवं आनन्दमय जीवन का संदेश देता है।
पाठ-परिचय / प्रसंग
यह पाठ तैत्तिरीयोपनिषद् के भृगुवल्ली-प्रकरण पर आधारित संवाद-रूप में संकलित है। संस्कृत-वाङ्मय में उपनिषद्-साहित्य का विशिष्ट एवं महत्त्वपूर्ण स्थान है; उपनिषदों में अनेक ज्ञानप्रद संवाद मिलते हैं। तैत्तिरीयोपनिषद् में समग्र-जीवन-विकास के लिए पञ्चकोष का महत्त्व पिता-पुत्र-संवाद के रूप में वर्णित है। प्रस्तुत पाठ में पिता वरुण एवं पुत्र भृगु का संवाद है। इस संवाद के अध्ययन एवं मनन से हम आत्म-विकास कर सकते हैं। पाठ में महाभारत, हठयोगप्रदीपिका, बृहदारण्यकोपनिषद्, छान्दोग्योपनिषद् एवं अमृतबिन्दु-उपनिषद् के सुभाषित श्लोक भी उद्धृत हैं, जो अन्न, प्राण, मन एवं आहार-शुद्धि का महत्त्व प्रतिपादित करते हैं।
मूल पाठ (भृगु-वरुण-संवाद)
(तैत्तिरीयोपनिषद् पर आधारित संवाद – NCERT शारदा से मूल पाठ ज्यों-के-त्यों, टूटे संयुक्ताक्षर शुद्ध किए गए हैं।)
(एकदा ब्रह्मज्ञानाय तत्परः वरुणस्य पुत्रः भृगुः सविनयं पितरं प्रति गत्वा निवेदयति)
भृगुः – अयि भोः पितः ! अभिवादयेऽहं सादरम् । भगवन् ! ब्रह्मविषये मयि काचिद् जिज्ञासा वर्तते । किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चाल्यते ? कृपया उपदिशतु ।
वरुणः – पुत्र ! शुभं भूयात् । ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम् । यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम् । तपस्तप्यताम् । तपसैव ज्ञायते ।
भृगुः – अस्तु तात !
(ततो भृगुः अनेकवर्षाणि तप आचरति । तपस्तप्त्वा पुनः पितरं निकषा गच्छति । पिता तं पृच्छति —)
वरुणः – अयि पुत्र ! त्वया किं ज्ञातम् ?
भृगुः – भोः पितः ! अन्नं वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – कथम् अन्नं ब्रह्मरूपेण ज्ञातम् ?
भृगुः – हे पितः ! अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते । अन्नेन एव प्राणिनः जीवन्ति । अन्नेनैव शरीरं बलं च वर्धेते । अतोऽन्नं ब्रह्म इति । उच्यते हि —
आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥ वरुणः – पुत्र ! त्वया सम्यग् अवबुद्धम् । अत उच्यते – अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् (अन्नं) सर्वौषधम् इति उच्यते । अतः कदापि अन्नं न निन्द्यात् । अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवताम् । कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम् । प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत । सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवताम् । परं च हे वत्स ! ब्रह्म ज्ञातुम् इतोऽपि यतताम् । तपः कुरुताम् ।
भृगुः – अस्तु तात !
(पुनः भृगुः पर्वतं गत्वा बहूनि वर्षाणि तप आचरति । तपस्तप्त्वा पितुः समीपं गच्छति । आगतं पुत्रं दृष्ट्वा पिता पृच्छति)
वरुणः – हे पुत्र ! तपसा त्वया किं ज्ञातम् ?
भृगुः – हे पितः ! प्राणो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे भृगो ! कथं प्राणो ब्रह्म इति ज्ञातम् ?
भृगुः – हे भगवन् ! प्राणो हि भूतानाम् आयुः । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । प्राण एव अस्माकं जीवनम् । प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति । अतः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च । तस्मात् प्राणो वै ब्रह्म इति विज्ञातम् ।
वरुणः – पुत्र ! त्वया सत्यम् उदीरितम् । प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणशक्त्या एव शारीरिकक्रियाशक्तेर्विकासो भवति । अत एव प्राणः सर्वथा रक्षणीयः । तस्मात् प्राणविकासाय प्रतिदिनं प्राणायामः कर्तव्यः । उक्तं हि —
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥ पुत्र ! भवान् तपसा प्राणतत्त्वस्य महत्त्वं ज्ञातवान् । किन्तु ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि कठोरं तपः कुरुताम् ।
भृगुः – अस्तु पितः !
(सः पुनः बहुकालं यावद् वनं गत्वा तपश्चर्यां कुरुते । तपस्तप्त्वा प्रसन्नवदनो वरुणं निकषा प्राप्नोति, वरुणः भृगुं पृच्छति —)
वरुणः – हे पुत्र ! त्वया तपसा किं ज्ञातम् ?
भृगुः – हे तात ! मया तपसा मनो वै ब्रह्म इति ज्ञातम् ।
वरुणः – पुत्र ! कथं मनो वै ब्रह्म इति ?
भृगुः – हे पितः ! मया तपसा एवम् अनुभूतं यद् अस्माकं मन एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् । समस्तानि इन्द्रियाणि अपि मनसा सञ्चाल्यन्ते । मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति । मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते । अतो मनो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे वत्स ! त्वया सम्यग् अनुभूतं यद् मन एव सर्वमिति । अत उपनिषदि उच्यते —
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव । वत्स ! मानवः चिन्तनशक्त्या मननशक्त्या दृढसङ्कल्पशक्त्या च सर्वं लब्धुं शक्नोति । अतो मनसः शक्तिप्राप्तये मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम् । शोकादिरहितम् उत्साहयुक्तं शान्तं च करणीयम् । आहारशुद्धिश्च करणीया । किञ्च हे पुत्र ! ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि प्रयतस्व ।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् !
(पुनः भृगुः बहुकालं यावत् कठोरं तपः कुरुते, तपः कृत्वा पितुः समीपं प्राप्नोति, पिता तं पृच्छति)
वरुणः – हे भृगो ! तपसा किम् अनुभूतम् ?
भृगुः – हे पितः ! मया तपसा सूक्ष्मज्ञानेन च इदं ज्ञातं यद् विज्ञानं वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – पुत्र ! किं नाम विज्ञानम् ?
भृगुः – हे भगवन् ! बुद्धितत्त्वमेव विज्ञानम् ।
वरुणः – पुत्र ! कथं विज्ञानं (बुद्धितत्त्वम्) ब्रह्म इति विज्ञातम् ?
भृगुः – हे पितः ! बुद्धितत्त्वं विना अस्माकं बोधशक्तेः, तर्कशक्तेः, विवेकशक्तेः, निर्णयशक्तेः, स्मृतिशक्तेश्च विकासो न भवति । बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति । समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते । अत एव विज्ञानं वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – पुत्र ! सत्यं भाषसे । अतः बौद्धिकविकासाय विज्ञानमयकोषस्य विकासः कर्त्तव्यः । तदर्थं प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम् । किञ्च यदि ब्रह्मणः स्वरूपं वेत्तुम् इच्छति तर्हि इतोऽपि प्रयतताम्, अन्विष्यतां च ।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् !
(भृगुः पुनः बहुकालं यावत् तपश्चर्यां करोति । तपस्तप्त्वा प्रसन्नमुखेन पितुः निकटे समुपस्थितो भवति ।)
वरुणः – भोः वत्स ! तपसा त्वया किं विज्ञातम् ?
भृगुः – हे भगवन् ! अत्यन्तं सूक्ष्मचिन्तनेन तपसा च मया एवम् अवबुद्धम् आनन्दो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे पुत्र ! कथम् आनन्दो वै ब्रह्म इति ?
भृगुः – हे पितः ! अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय भवन्ति । अस्माकं कर्मणो लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिरेव । आनन्देन एव प्राणिनो जीवन्ति । आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपमिति । तस्मात् आनन्दो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे वत्स ! त्वया सत्यं प्रकटितम् । अतः आनन्दप्राप्तये प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम् । प्राणिषु दया कर्तव्या । परोपकारः कर्तव्यः । रागः, द्वेषः, ईर्ष्या, क्रोधः, लोभः, मोहश्च हातव्याः । सर्वदा ईश्वरं सेवतां मोदतां च ।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् ! तथैव आचरामि ।
वरुणः – हे पुत्र ! त्वं तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान् । एतैः पञ्चभिरेव अस्माकं पूर्णविकासो भवति, अतः एते ब्रह्मपदेन व्यवह्रियन्ते । ब्रह्मणः स्वरूपं तु ततोऽपि परे अस्ति । एतानि ब्रह्मज्ञानाय द्वाराणि सन्ति । यदि एतेषां क्रमशो विकासं करिष्यसि तर्हि ब्रह्मणः स्वरूपबोधो भविष्यति । उक्तञ्च —
आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ।
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः इति ॥ भृगुः – अस्तु श्रीमन् ! अनुगृहीतोऽस्मि । — तैत्तिरीयोपनिषद् (भृगुवल्ली) आधारितः संवादः
अन्वय एवं भावार्थ (मुख्य उपनिषद्-वचन)
सार (Hindi Summary)
‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ पाठ तैत्तिरीयोपनिषद् के भृगु-वरुण-संवाद पर आधारित है। आचार्य वरुण के पुत्र भृगु को ब्रह्म जानने की तीव्र जिज्ञासा होती है। वे विनयपूर्वक पिता से पूछते हैं – ‘वह ब्रह्म क्या है जिससे यह सम्पूर्ण जगत् संचालित होता है?’ वरुण उत्तर में किसी तत्त्व का सीधा नाम नहीं बताते, अपितु पुत्र को तप, अभ्यास एवं स्वयं अन्वेषण का उपदेश देते हैं – ‘तपसैव ज्ञायते’ (तप से ही ज्ञान होता है)।
भृगु क्रमशः तप करते हैं और एक-एक करके पाँच तत्त्वों को ब्रह्म-रूप में अनुभव करते हैं। प्रथम बार वे जानते हैं कि अन्न ही ब्रह्म है, क्योंकि अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते, जीते एवं बढ़ते हैं; इसीलिए अन्न को कभी निन्दित नहीं करना चाहिए, सदा सात्त्विक एवं हितकारी आहार ईश्वर-बुद्धि से ग्रहण करना चाहिए। पुनः तप करके वे जानते हैं कि प्राण ही ब्रह्म है, क्योंकि प्राण ही प्राणियों की आयु है, प्राण में शरीर प्रतिष्ठित है; अतः प्राण-रक्षा हेतु प्रतिदिन प्राणायाम करना चाहिए। आगे तप से वे अनुभव करते हैं कि मन ही ब्रह्म है, क्योंकि समस्त इन्द्रियाँ मन से ही संचालित होती हैं और संकल्प, भाव एवं विचार मन से ही उत्पन्न होते हैं; अतः मन को सत्कर्म से शुद्ध, शान्त एवं उत्साहयुक्त बनाना चाहिए।
इसके पश्चात् भृगु जानते हैं कि विज्ञान (बुद्धितत्त्व) ही ब्रह्म है, क्योंकि बुद्धि के बिना बोध, तर्क, विवेक, निर्णय एवं स्मृति का विकास नहीं होता; बुद्धि ही सारथि के समान मनुष्य को कर्म में प्रवृत्त करती है, अतः ध्यान एवं योगासन द्वारा विज्ञानमयकोष का विकास करना चाहिए। अन्ततः अत्यन्त सूक्ष्म चिन्तन से वे जानते हैं कि आनन्द ही ब्रह्म है, क्योंकि समस्त कर्मों का लक्ष्य आनन्द-प्राप्ति ही है और आनन्दरहित जीवन मृत्यु के समान है। इसके लिए ध्यान, योग, प्राणियों पर दया, परोपकार तथा राग-द्वेष-क्रोध-लोभ-मोह के त्याग का उपदेश दिया गया है। अन्त में वरुण बताते हैं कि अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द – ये पाँच कोष ब्रह्मज्ञान के द्वार हैं; इनके क्रमिक विकास से ही मनुष्य पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध प्राप्त करता है। इस प्रकार पाठ अन्न से आनन्द तक की आध्यात्मिक विकास-यात्रा को दर्शाता है।
शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)
| शब्दः (Sanskrit) | हिन्दी अर्थ | English meaning |
|---|---|---|
| अन्वेष्टव्यम् / अनुसन्धेयम् | खोज करनी चाहिए | Explore / To be searched |
| अवबुद्धम् / ज्ञातम् | समझा गया | Understood |
| उदीरितम् / उक्तम् | कहा गया, प्रकट किया गया | Spoken / Expressed |
| कामः | इच्छा | Desire |
| कुर्वीत | करना चाहिए | Should do |
| धृतिः | धैर्य | Courage / Patience |
| धीः | बुद्धि | Intelligence |
| निष्क्रान्तिः | बाहर जाना, निर्गमन | Going out |
| परिहर्तव्यम् / त्यक्तव्यम् | त्याग करना चाहिए | To be discarded |
| प्रकटितम् / प्रकाशितम् | प्रकट हुआ | Revealed |
| प्राणः | प्राण वायु | Life-breath |
| ब्रह्म | परमात्मा / ईश्वर | Supreme being |
| भूतानि / प्राणिनः | प्राणी जन | Living beings |
| विचिकित्सा | सन्देह | Doubt |
| विज्ञानम् / बुद्धिः | बुद्धि | Intellect |
| विप्रमोक्षः | अत्यन्त मोक्ष | Final liberation |
| विवर्धन्ते | विशेष रूप से वृद्धि को प्राप्त होते हैं | Grow well |
| श्रद्धा | आदर, निष्ठा | Faith |
| सङ्कल्पः | प्रतिज्ञा, संकल्प | Resolution |
| सम्भवन्ति / जायन्ते | उत्पन्न होते हैं | Come into being / Arise |
| सर्वग्रन्थीनाम् | सभी गाँठों (सन्देहों) के | Of all the doubts |
| साधनीयम् / संस्करणीयम् | संस्कार करना चाहिए | Should be achieved |
| स्मृतिलम्भे | ध्रुवस्मृति (आत्मज्ञान) की प्राप्ति होने पर | On obtaining everlasting memory / self-actualization |
| हातव्याः / त्यक्तव्याः | त्याग करना चाहिए | Should be sacrificed |
| ह्रीः | लज्जा | Modesty |
अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)
1. एकेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयत —
उदाहरणम् – अन्नेन शरीरं वर्धते ।
(क) …………… शरीरं वर्धते ।
(ख) …………… शरीरं प्रतिष्ठितम् ।
(ग) …………… विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति ।
(घ) …………… एव इमानि भूतानि जायन्ते ।
(ङ) …………… समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते ।
(च) …………… विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति ।
(छ) …………… एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् ।
2. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत —
(क) भृगोः जिज्ञासा कस्मिन् विषये आसीत् ?
(ख) भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय किम् आचरितम् ?
(ग) भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण किं ज्ञातवान् ?
(घ) मनसः के जायन्ते ?
(ङ) प्राणिनः कस्मात् जायन्ते ?
(च) इन्द्रियाणि केन सञ्चाल्यन्ते ?
(छ) शरीरं कुत्र प्रतिष्ठितम् अस्ति ?
(ज) केन विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति ?
(झ) भृगुः तपसा केषां महत्त्वं ज्ञातवान् ?
3. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितेषु ‘किं सत्यं किम् असत्यम्’ इति रिक्तस्थाने पूरयत —
उदाहरणम् – प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति – सत्यम्
| कथनम् | सत्यम् / असत्यम् |
|---|---|
| (क) प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति | सत्यम् |
| (ख) अस्मिन् संवादे अन्नस्य महत्त्वं वर्णितम् | सत्यम् |
| (ग) प्राणिनः मनसः जायन्ते इति कथनम् अस्ति | असत्यम् (प्राणिनः अन्नात्/प्राणात् जायन्ते) |
| (घ) अन्नेन शरीरं वर्धते इति | सत्यम् |
| (ङ) मनः सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति | असत्यम् (बुद्धिः सारथिरूपेण प्रवर्तयति) |
| (च) भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्ति | सत्यम् |
| (छ) भृगुः तपसा मनो ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् | सत्यम् |
| (ज) विना योगे तृतीया विभक्तिर्भवति | असत्यम् (विना-योगे प्रायः द्वितीया अथवा तृतीया, किन्तु ‘विना’ योगे सामान्यतः द्वितीया विभक्तिर्भवति) |
4. क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत —
| पदम् | क्रियापदम् (विकल्पाः) |
|---|---|
| (क) प्राणिनः | 1. क्रियताम् |
| (ख) शरीरम् | 2. कुरुताम् |
| (ग) तपः | 3. जायन्ते |
| (घ) पितरं | 4. वर्धते |
| (ङ) यत्नः | 5. ब्रूते |
5. अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत —
(दत्तं रूपम् – एकवचने ‘वर्तते’। वृत्-धातुः, आत्मनेपदम्, लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः के तीनों वचन भरने हैं।)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| वर्तते | वर्तेते | वर्तन्ते |
6. एतानि पदानि लट्-लकारस्य त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि पठत लिखत च —
पदानि – लभते, जायते, भाषते, विद्यते, मोदते, सेवते, सहते, शोभते, यतते, वर्धते, मन्यते, द्योतते, रोचते, कम्पते, याचते, सहते, स्पर्धते, लज्जते, क्षीयते (सर्वे आत्मनेपदिनः)
7. आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत लिखत च (कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापदं परिवर्तयत) —
उदाहरणम् – (लट्) सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते → (लोट्) भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम् ।
(क) बालकः अन्नस्य निन्दां न कुरुते । → भवान् …………………….
(ख) मम जीवने यशो वर्धते । → तव …………………….
(ग) अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुर्वे । → त्वं …………………….
(घ) रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते । → दिनेशः …………………….
(ङ) छात्रः लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहते । → अहं …………………….
(च) साधवः सर्वदा रमन्ते । → भवन्तः …………………….
(छ) भवान् योगेन आरोग्यं लभते । → अहं …………………….
(ज) रमा सदा सत्कर्मणि यतते । → लता …………………….
(झ) भक्तः ईश्वरं वन्दते । → त्वं …………………….
8. एतानि क्रियापदानि लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु पठत लिखत च —
पदानि – लभताम्, सेवताम्, जयताम्, भाषताम्, विद्यताम्, सहताम्, यतताम्, याचताम्, स्पर्धताम्, लज्जताम्, कुरुताम् (सर्वे आत्मनेपदिनः, लोट्-लकारः)
अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)
पाठ में ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ एवं अभ्यास के अन्तर्गत निम्नलिखित व्याकरण-बिन्दु दिए गए हैं।
1. पञ्चकोषाः (समग्र-जीवन-विकास का क्रम)
मनुष्य क्रमशः शरीर, प्राण, मन, बुद्धि एवं अध्यात्म-शक्ति से पूर्ण विकास को प्राप्त करता है। अतः शास्त्रों में पाँच कोष वर्णित हैं –
| क्रमः | कोषः | तत्त्वम् / आधारः |
|---|---|---|
| 1 | अन्नमयकोषः | अन्न (शरीर) |
| 2 | प्राणमयकोषः | प्राण (वायु) |
| 3 | मनोमयकोषः | मन |
| 4 | विज्ञानमयकोषः | विज्ञान (बुद्धि) |
| 5 | आनन्दमयकोषः | आनन्द (अध्यात्म) |
इन पाँचों का परस्पर सम्बन्ध है। अन्नमयकोष के विकास के बिना प्राणमयकोष का विकास नहीं होता; इसी क्रम से मनोमय, विज्ञानमय एवं आनन्दमयकोष का विकास होता है। इसी क्रमिक-विकास-पद्धति से मनुष्य पूर्णता को प्राप्त करता है।
2. कर्तृ-कर्मवाच्य-नियमः
कर्तृवाच्य में कर्ता में प्रथमा विभक्ति एवं कर्म में द्वितीया विभक्ति होती है तथा क्रिया कर्ता के अनुसार होती है। कर्मवाच्य में कर्म में प्रथमा, कर्ता में तृतीया विभक्ति होती है, क्रिया कर्म के अनुसार होती है तथा क्रियापद आत्मनेपदी बनता है।
| कर्तृवाच्यम् | कर्मवाच्यम् |
|---|---|
| रामः पाठं पठति । | रामेण पाठः पठ्यते । |
| छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति । | छात्रैः विद्यालयः गम्यते । |
| बालिकाः गीतं गायन्ति । | बालिकाभिः गीतं गीयते । |
| छात्रः श्लोकान् लिखति । | छात्रेण श्लोकाः लिख्यन्ते । |
| माता पुत्रौ पश्यति । | मात्रा पुत्रौ दृश्येते । |
| मनः सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चालयति । | मनसा सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते । |
| शिष्यः गुरुं सेवते । | शिष्येण गुरुः सेव्यते । |
3. तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगः
विधिलिङ्, लोट् एवं लृट् लकारों के अर्थ में तथा ‘योग्य’ अर्थ में तव्यत् (-तव्य) एवं अनीयर् (-अनीय) प्रत्यय लगते हैं। कृदन्त-पद का लिङ्ग-वचन कर्म-पद के अनुसार होता है।
| लकार-रूप | तव्यत् (-तव्य) | अनीयर् (-अनीय) |
|---|---|---|
| अन्नं न परिहरेत् / परिहरतु | अन्नं न परिहर्तव्यम् | अन्नं न परिहरणीयम् |
| मानवः क्रोधं त्यजेत् / त्यजतु | मानवेन क्रोधः त्यक्तव्यः | मानवेन क्रोधः त्यजनीयः |
| मनः सत्कर्मणा साध्नुयात् | मनः सत्कर्मणा साद्धव्यम् | मनः सत्कर्मणा साधनीयम् |
| सर्वदा ईश्वरं सेवेत / सेवताम् | सर्वदा ईश्वरः सेवितव्यः | सर्वदा ईश्वरः सेवनीयः |
| प्रतिदिनं योगासनं कुर्यात् | प्रतिदिनं योगासनं कर्तव्यम् | प्रतिदिनं योगासनं करणीयम् |
तीन लिङ्गों में – मया परोपकारः कर्तव्यः (पुं), मया दया कर्तव्या (स्त्री), मया योगासनं कर्तव्यम् (नपुं)।
यस्तु क्रियावान् मनुजः (परियोजनाकार्यम्)
1. एकां छात्रसंगोष्ठीम् आयोज्य अस्य पाठस्य अस्माकं जीवने कीदृशी प्रासङ्गिकता अस्तीति स्वविचारान् उपस्थापयत ।
2. पाठे आगतानाम् उपनिषद्वचनानाम् आशयं दशसु वाक्येषु प्रकटयत ।
3. पाठे आगतानि क्रियापदानि चित्वा विंशतिवाक्यानि रचयत ।
4. अन्नरक्षणाय भवता के उपायाः क्रियन्ते इति वर्णयत ।
5. मनसः कार्यं दशसु वाक्येषु निरूपयत ।
6. केषाञ्चन त्रयाणाम् आत्मनेपदिधातूनां लट्-लोट्लकारयोः त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि स्मरत लिखत च ।
7. अस्माकं जीवने प्रत्येकं कोषस्य विकासाय किं किं कर्तुं शक्यते इत्युपरि चर्चां कुरुत ।
अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)
लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)
1. यह पाठ किस उपनिषद् पर आधारित है और इसमें किनका संवाद है?
2. वरुण ने भृगु को ब्रह्म जानने का क्या उपाय बताया?
3. अन्न को ब्रह्म क्यों कहा गया है?
4. प्राण की रक्षा के लिए क्या करना चाहिए?
5. विज्ञान (बुद्धि) को ब्रह्म क्यों माना गया है?
दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)
6. पञ्चकोष क्या हैं? उनके क्रमिक विकास का महत्त्व समझाइए।
7. ‘अन्नं न निन्द्यात्’ – इस उपदेश का अर्थ एवं महत्त्व बताइए।
8. इस पाठ से हमें कौन-कौन से जीवन-मूल्य प्राप्त होते हैं?
MCQ & अभिकथन-कारण
1. यह पाठ किस उपनिषद् पर आधारित है?
(क) कठोपनिषद्
(ख) तैत्तिरीयोपनिषद्
(ग) ईशोपनिषद्
(घ) मुण्डकोपनिषद्
2. इस संवाद में पिता एवं पुत्र कौन हैं?
(क) उद्दालक एवं श्वेतकेतु
(ख) वरुण एवं भृगु
(ग) याज्ञवल्क्य एवं मैत्रेयी
(घ) जनक एवं अष्टावक्र
3. भृगु ने सबसे पहले किसे ब्रह्म जाना?
(क) प्राणम्
(ख) मनः
(ग) अन्नम्
(घ) आनन्दम्
4. इन्द्रियाँ किससे संचालित होती हैं?
(क) प्राणेन
(ख) मनसा
(ग) अन्नेन
(घ) बुद्ध्या
5. ‘सारथिरूपेण’ किसे कहा गया है?
(क) मनः
(ख) प्राणम्
(ग) बुद्धिम् (विज्ञानम्)
(घ) अन्नम्
6. भृगु ने अन्तिम (पाँचवीं) बार किसे ब्रह्म जाना?
(क) मनः
(ख) विज्ञानम्
(ग) आनन्दम्
(घ) प्राणम्
7. इस पाठ में कुल कितने कोष वर्णित हैं?
(क) तीन
(ख) चार
(ग) पाँच
(घ) सात
8. प्राण की रक्षा के लिए प्रतिदिन क्या करना चाहिए?
(क) उपवासः
(ख) प्राणायामः
(ग) मौनम्
(घ) जागरणम्
9. ‘आहारशुद्धौ …………… शुद्धिः’ – रिक्तस्थानं पूरयत।
(क) देह
(ख) सत्त्व
(ग) वाक्
(घ) इन्द्रिय
10. वरुण के अनुसार ब्रह्म का स्वरूप पाँच कोषों से —
(क) समानम् अस्ति
(ख) ततोऽपि परे अस्ति
(ग) न अस्ति
(घ) न्यूनम् अस्ति
अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।
1. अभिकथन (A): अन्न को ब्रह्म कहा गया है।
कारण (R): अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते, जीते एवं बढ़ते हैं।
2. अभिकथन (A): भृगु ने एक ही बार में ब्रह्म को जान लिया।
कारण (R): वरुण ने उन्हें बिना तप किए ही ब्रह्म का स्वरूप बता दिया।
3. अभिकथन (A): मन ही सब कर्मों का प्रवर्तक है।
कारण (R): समस्त इन्द्रियाँ मन से ही संचालित होती हैं तथा संकल्प-विचार मन से उत्पन्न होते हैं।
4. अभिकथन (A): प्राण की रक्षा के लिए प्राणायाम करना चाहिए।
कारण (R): जब तक शरीर में वायु स्थित रहती है, तभी तक जीवन कहा जाता है।
5. अभिकथन (A): ब्रह्म का स्वरूप पाँच कोषों से परे है।
कारण (R): अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द केवल ब्रह्मज्ञान के द्वार हैं।
परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ
परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)
- पाँच कोषों का क्रम (अन्न → प्राण → मन → विज्ञान → आनन्द) एवं उनके ‘वै ब्रह्म’ वचन कण्ठस्थ करें।
- उपनिषद्-वचनों (अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्; प्राणो हि भूतानाम् आयुः; आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः) का अर्थ हिन्दी में याद रखें।
- आत्मनेपदी धातुओं (लभ्, सेव्, वन्द्, यत्) के लट् एवं लोट् लकार के रूप तालिका सहित अभ्यास करें।
- ‘पूर्णवाक्येन उत्तरम्’ वाले प्रश्नों में पूरा वाक्य लिखें, केवल एक शब्द नहीं।
- कर्तृवाच्य-कर्मवाच्य रूपान्तरण में कर्ता की तृतीया एवं क्रिया के आत्मनेपद-रूप का ध्यान रखें।
सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)
- विसर्ग एवं मात्रा की भूल – प्राणः, मनः, ज्येष्ठः, श्रेष्ठः को शुद्ध लिखें।
- आत्मनेपद के स्थान पर परस्मैपद रूप लिखना (यथा – सेवते को ‘सेवति’ लिख देना)।
- पञ्चकोष का क्रम उलट देना – क्रम अन्न-प्राण-मन-विज्ञान-आनन्द ही है।
- लोट्-लकार में पुरुष-वचन का मेल न करना (कुरुष्व, वन्दस्व, सहै आदि शुद्ध रूप याद रखें)।
- संयुक्ताक्षरों (प्रतिष्ठितम्, सञ्चाल्यन्ते, ज्येष्ठम्) को अशुद्ध लिखना।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)
शारदा कक्षा 9 का आठवाँ पाठ ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ किस ग्रन्थ पर आधारित है?
यह पाठ तैत्तिरीयोपनिषद् के प्रसिद्ध भृगु-वरुण-संवाद (भृगुवल्ली) पर आधारित है, जिसमें पाँच कोषों – अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द – का महत्त्व बताया गया है।
पञ्चकोष कौन-कौन से हैं?
पाँच कोष हैं – अन्नमयकोष, प्राणमयकोष, मनोमयकोष, विज्ञानमयकोष एवं आनन्दमयकोष। इनके क्रमिक विकास से ही मनुष्य पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध की ओर बढ़ता है।
इस पाठ का मुख्य संदेश क्या है?
पाठ का मुख्य संदेश है कि ज्ञान तप एवं अभ्यास से ही मिलता है, तथा सात्त्विक आहार, प्राणायाम, मन की शुद्धि, बुद्धि का विकास एवं सेवा-परोपकार द्वारा मनुष्य अन्न से आनन्द तक की आध्यात्मिक विकास-यात्रा पूर्ण करता है।
मूल पाठ, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ, अन्वय एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।
