Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 8 Solutions (NCERT 2026–27) – अन्नाद् आनन्दं प्रति

This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 8 ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ – the famous भृगु-वरुण-संवाद of the तैत्तिरीयोपनिषद् describing the five sheaths (पञ्चकोष: अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनन्दमय). You get the मूल पाठ verbatim, अन्वय एवं भावार्थ of every उपनिषद्-वचन, सार (Hindi summary), शब्दार्थ, the grammar tables (कर्तृ-कर्मवाच्य, तव्यत्-अनीयर्, आत्मनेपद-रूप), and original, exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः), with extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.

Class: 9 Subject: Sanskrit Book: Sharada (शारदा) Chapter: 8 पाठ: अन्नाद् आनन्दं प्रति Session: 2026–27

पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)

शारदा कक्षा 9 का अष्टम पाठ ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ तैत्तिरीयोपनिषद् के प्रसिद्ध भृगु-वरुण-संवाद पर आधारित है। आचार्य वरुण के पुत्र भृगु ब्रह्म को जानने की जिज्ञासा से पिता के पास जाते हैं। वरुण उन्हें तप एवं अभ्यास द्वारा स्वयं अन्वेषण करने का उपदेश देते हैं। भृगु क्रमशः तप करते हैं और एक-एक करके पाँच तत्त्वों को ब्रह्म-रूप में जानते हैं – अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द। इन्हीं को क्रमशः अन्नमयकोष, प्राणमयकोष, मनोमयकोष, विज्ञानमयकोष एवं आनन्दमयकोष कहा जाता है। पाठ का केन्द्रीय भाव यह है कि मनुष्य इन पाँच कोषों के क्रमिक विकास से ही पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध की ओर बढ़ता है। पाठ अन्न के आदर, प्राणायाम, सात्त्विक आहार, मन की शुद्धि एवं आनन्दमय जीवन का संदेश देता है।

पाठ-परिचय / प्रसंग

यह पाठ तैत्तिरीयोपनिषद् के भृगुवल्ली-प्रकरण पर आधारित संवाद-रूप में संकलित है। संस्कृत-वाङ्मय में उपनिषद्-साहित्य का विशिष्ट एवं महत्त्वपूर्ण स्थान है; उपनिषदों में अनेक ज्ञानप्रद संवाद मिलते हैं। तैत्तिरीयोपनिषद् में समग्र-जीवन-विकास के लिए पञ्चकोष का महत्त्व पिता-पुत्र-संवाद के रूप में वर्णित है। प्रस्तुत पाठ में पिता वरुण एवं पुत्र भृगु का संवाद है। इस संवाद के अध्ययन एवं मनन से हम आत्म-विकास कर सकते हैं। पाठ में महाभारत, हठयोगप्रदीपिका, बृहदारण्यकोपनिषद्, छान्दोग्योपनिषद् एवं अमृतबिन्दु-उपनिषद् के सुभाषित श्लोक भी उद्धृत हैं, जो अन्न, प्राण, मन एवं आहार-शुद्धि का महत्त्व प्रतिपादित करते हैं।

मूल पाठ (भृगु-वरुण-संवाद)

(तैत्तिरीयोपनिषद् पर आधारित संवाद – NCERT शारदा से मूल पाठ ज्यों-के-त्यों, टूटे संयुक्ताक्षर शुद्ध किए गए हैं।)

संस्कृतवाङ्मये उपनिषत्-साहित्यस्य विशिष्टं महत्त्वपूर्णं च स्थानम् अस्ति । उपनिषत्सु अनेके ज्ञानप्रदाः संवादाः सन्ति । तैत्तिरीयोपनिषदि समग्रजीवनविकासाय पञ्चकोषाणां महत्त्वं पितापुत्रसंवादरूपेण वर्णितम् । तादृशज्ञानप्रदसंवादानाम् अध्ययनेन बोधनेन च वयम् आत्मविकासं कर्तुं शक्नुमः । अस्मिन् पाठे वयं पितापुत्रयोः भृगुवरुणयोः संवादं पठिष्यामः ।

(एकदा ब्रह्मज्ञानाय तत्परः वरुणस्य पुत्रः भृगुः सविनयं पितरं प्रति गत्वा निवेदयति)
भृगुः – अयि भोः पितः ! अभिवादयेऽहं सादरम् । भगवन् ! ब्रह्मविषये मयि काचिद् जिज्ञासा वर्तते । किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चाल्यते ? कृपया उपदिशतु ।
वरुणः – पुत्र ! शुभं भूयात् । ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम् । यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम् । तपस्तप्यताम् । तपसैव ज्ञायते ।
भृगुः – अस्तु तात !

(ततो भृगुः अनेकवर्षाणि तप आचरति । तपस्तप्त्वा पुनः पितरं निकषा गच्छति । पिता तं पृच्छति —)
वरुणः – अयि पुत्र ! त्वया किं ज्ञातम् ?
भृगुः – भोः पितः ! अन्नं वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – कथम् अन्नं ब्रह्मरूपेण ज्ञातम् ?
भृगुः – हे पितः ! अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते । अन्नेन एव प्राणिनः जीवन्ति । अन्नेनैव शरीरं बलं च वर्धेते । अतोऽन्नं ब्रह्म इति । उच्यते हि —
आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥
वरुणः – पुत्र ! त्वया सम्यग् अवबुद्धम् । अत उच्यते – अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् (अन्नं) सर्वौषधम् इति उच्यते । अतः कदापि अन्नं न निन्द्यात् । अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवताम् । कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम् । प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत । सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवताम् । परं च हे वत्स ! ब्रह्म ज्ञातुम् इतोऽपि यतताम् । तपः कुरुताम् ।
भृगुः – अस्तु तात !

(पुनः भृगुः पर्वतं गत्वा बहूनि वर्षाणि तप आचरति । तपस्तप्त्वा पितुः समीपं गच्छति । आगतं पुत्रं दृष्ट्वा पिता पृच्छति)
वरुणः – हे पुत्र ! तपसा त्वया किं ज्ञातम् ?
भृगुः – हे पितः ! प्राणो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे भृगो ! कथं प्राणो ब्रह्म इति ज्ञातम् ?
भृगुः – हे भगवन् ! प्राणो हि भूतानाम् आयुः । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । प्राण एव अस्माकं जीवनम् । प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति । अतः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च । तस्मात् प्राणो वै ब्रह्म इति विज्ञातम् ।
वरुणः – पुत्र ! त्वया सत्यम् उदीरितम् । प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणशक्त्या एव शारीरिकक्रियाशक्तेर्विकासो भवति । अत एव प्राणः सर्वथा रक्षणीयः । तस्मात् प्राणविकासाय प्रतिदिनं प्राणायामः कर्तव्यः । उक्तं हि —
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥
पुत्र ! भवान् तपसा प्राणतत्त्वस्य महत्त्वं ज्ञातवान् । किन्तु ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि कठोरं तपः कुरुताम् ।
भृगुः – अस्तु पितः !

(सः पुनः बहुकालं यावद् वनं गत्वा तपश्चर्यां कुरुते । तपस्तप्त्वा प्रसन्नवदनो वरुणं निकषा प्राप्नोति, वरुणः भृगुं पृच्छति —)
वरुणः – हे पुत्र ! त्वया तपसा किं ज्ञातम् ?
भृगुः – हे तात ! मया तपसा मनो वै ब्रह्म इति ज्ञातम् ।
वरुणः – पुत्र ! कथं मनो वै ब्रह्म इति ?
भृगुः – हे पितः ! मया तपसा एवम् अनुभूतं यद् अस्माकं मन एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् । समस्तानि इन्द्रियाणि अपि मनसा सञ्चाल्यन्ते । मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति । मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते । अतो मनो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे वत्स ! त्वया सम्यग् अनुभूतं यद् मन एव सर्वमिति । अत उपनिषदि उच्यते —
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव ।
वत्स ! मानवः चिन्तनशक्त्या मननशक्त्या दृढसङ्कल्पशक्त्या च सर्वं लब्धुं शक्नोति । अतो मनसः शक्तिप्राप्तये मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम् । शोकादिरहितम् उत्साहयुक्तं शान्तं च करणीयम् । आहारशुद्धिश्च करणीया । किञ्च हे पुत्र ! ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि प्रयतस्व ।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् !

(पुनः भृगुः बहुकालं यावत् कठोरं तपः कुरुते, तपः कृत्वा पितुः समीपं प्राप्नोति, पिता तं पृच्छति)
वरुणः – हे भृगो ! तपसा किम् अनुभूतम् ?
भृगुः – हे पितः ! मया तपसा सूक्ष्मज्ञानेन च इदं ज्ञातं यद् विज्ञानं वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – पुत्र ! किं नाम विज्ञानम् ?
भृगुः – हे भगवन् ! बुद्धितत्त्वमेव विज्ञानम् ।
वरुणः – पुत्र ! कथं विज्ञानं (बुद्धितत्त्वम्) ब्रह्म इति विज्ञातम् ?
भृगुः – हे पितः ! बुद्धितत्त्वं विना अस्माकं बोधशक्तेः, तर्कशक्तेः, विवेकशक्तेः, निर्णयशक्तेः, स्मृतिशक्तेश्च विकासो न भवति । बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति । समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते । अत एव विज्ञानं वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – पुत्र ! सत्यं भाषसे । अतः बौद्धिकविकासाय विज्ञानमयकोषस्य विकासः कर्त्तव्यः । तदर्थं प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम् । किञ्च यदि ब्रह्मणः स्वरूपं वेत्तुम् इच्छति तर्हि इतोऽपि प्रयतताम्, अन्विष्यतां च ।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् !

(भृगुः पुनः बहुकालं यावत् तपश्चर्यां करोति । तपस्तप्त्वा प्रसन्नमुखेन पितुः निकटे समुपस्थितो भवति ।)
वरुणः – भोः वत्स ! तपसा त्वया किं विज्ञातम् ?
भृगुः – हे भगवन् ! अत्यन्तं सूक्ष्मचिन्तनेन तपसा च मया एवम् अवबुद्धम् आनन्दो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे पुत्र ! कथम् आनन्दो वै ब्रह्म इति ?
भृगुः – हे पितः ! अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय भवन्ति । अस्माकं कर्मणो लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिरेव । आनन्देन एव प्राणिनो जीवन्ति । आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपमिति । तस्मात् आनन्दो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे वत्स ! त्वया सत्यं प्रकटितम् । अतः आनन्दप्राप्तये प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम् । प्राणिषु दया कर्तव्या । परोपकारः कर्तव्यः । रागः, द्वेषः, ईर्ष्या, क्रोधः, लोभः, मोहश्च हातव्याः । सर्वदा ईश्वरं सेवतां मोदतां च ।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् ! तथैव आचरामि ।
वरुणः – हे पुत्र ! त्वं तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान् । एतैः पञ्चभिरेव अस्माकं पूर्णविकासो भवति, अतः एते ब्रह्मपदेन व्यवह्रियन्ते । ब्रह्मणः स्वरूपं तु ततोऽपि परे अस्ति । एतानि ब्रह्मज्ञानाय द्वाराणि सन्ति । यदि एतेषां क्रमशो विकासं करिष्यसि तर्हि ब्रह्मणः स्वरूपबोधो भविष्यति । उक्तञ्च —
आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ।
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः इति ॥
भृगुः – अस्तु श्रीमन् ! अनुगृहीतोऽस्मि । — तैत्तिरीयोपनिषद् (भृगुवल्ली) आधारितः संवादः

अन्वय एवं भावार्थ (मुख्य उपनिषद्-वचन)

श्लोक 1 मूल: आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते । आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥ (महाभारतम्, वनपर्व 131/7) अन्वयः: हे महीपते ! सर्वभूतानि आहारात् सम्भवन्ति, आहारेण जन्तवः विवर्धन्ते, तेन (आहारेण) जीवन्ति च । भावार्थ: हे राजन्! समस्त प्राणी अन्न आदि भोज्य पदार्थ से उत्पन्न होते हैं, आहार से ही बढ़ते-विकसित होते हैं और उसी आहार से जीवित रहते हैं। अन्न ही समस्त प्राणियों के जीवन का मूल आधार है।
श्लोक 2 मूल: यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते । मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥ (हठयोगप्रदीपिका) अन्वयः: यावद् देहे वायुः स्थितः तावत् जीवनम् उच्यते । तस्य निष्क्रान्तिः मरणम्, ततः वायुं निरोधयेत् । भावार्थ: जब तक शरीर में प्राणवायु स्थित रहती है, तब तक उसे जीवन कहा जाता है। वायु का शरीर से निकल जाना ही मृत्यु है। इसी कारण प्राणायाम द्वारा प्राणवायु को सुरक्षित-नियन्त्रित रखना चाहिए।
श्लोक 3 मूल: कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव । (बृहदारण्यकोपनिषद् 1/5/3) भावार्थ: इच्छा, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि एवं भय – ये सब मन के ही विषय हैं। अर्थात् समस्त भाव एवं वृत्तियाँ मन में ही उत्पन्न होती हैं, इसलिए मन को सत्कर्म से शुद्ध एवं शान्त बनाना चाहिए।
श्लोक 4 मूल: आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः । स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ॥ (छान्दोग्योपनिषद् 7/26/2) भावार्थ: आहार की शुद्धि से अन्तःकरण (सत्त्व) शुद्ध होता है, सत्त्व की शुद्धि से स्थिर स्मृति प्राप्त होती है, और दृढ़ स्मृति (आत्मज्ञान) मिलने पर समस्त ग्रन्थियों (सन्देहों) से पूर्ण मुक्ति हो जाती है।

सार (Hindi Summary)

‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ पाठ तैत्तिरीयोपनिषद् के भृगु-वरुण-संवाद पर आधारित है। आचार्य वरुण के पुत्र भृगु को ब्रह्म जानने की तीव्र जिज्ञासा होती है। वे विनयपूर्वक पिता से पूछते हैं – ‘वह ब्रह्म क्या है जिससे यह सम्पूर्ण जगत् संचालित होता है?’ वरुण उत्तर में किसी तत्त्व का सीधा नाम नहीं बताते, अपितु पुत्र को तप, अभ्यास एवं स्वयं अन्वेषण का उपदेश देते हैं – ‘तपसैव ज्ञायते’ (तप से ही ज्ञान होता है)।

भृगु क्रमशः तप करते हैं और एक-एक करके पाँच तत्त्वों को ब्रह्म-रूप में अनुभव करते हैं। प्रथम बार वे जानते हैं कि अन्न ही ब्रह्म है, क्योंकि अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते, जीते एवं बढ़ते हैं; इसीलिए अन्न को कभी निन्दित नहीं करना चाहिए, सदा सात्त्विक एवं हितकारी आहार ईश्वर-बुद्धि से ग्रहण करना चाहिए। पुनः तप करके वे जानते हैं कि प्राण ही ब्रह्म है, क्योंकि प्राण ही प्राणियों की आयु है, प्राण में शरीर प्रतिष्ठित है; अतः प्राण-रक्षा हेतु प्रतिदिन प्राणायाम करना चाहिए। आगे तप से वे अनुभव करते हैं कि मन ही ब्रह्म है, क्योंकि समस्त इन्द्रियाँ मन से ही संचालित होती हैं और संकल्प, भाव एवं विचार मन से ही उत्पन्न होते हैं; अतः मन को सत्कर्म से शुद्ध, शान्त एवं उत्साहयुक्त बनाना चाहिए।

इसके पश्चात् भृगु जानते हैं कि विज्ञान (बुद्धितत्त्व) ही ब्रह्म है, क्योंकि बुद्धि के बिना बोध, तर्क, विवेक, निर्णय एवं स्मृति का विकास नहीं होता; बुद्धि ही सारथि के समान मनुष्य को कर्म में प्रवृत्त करती है, अतः ध्यान एवं योगासन द्वारा विज्ञानमयकोष का विकास करना चाहिए। अन्ततः अत्यन्त सूक्ष्म चिन्तन से वे जानते हैं कि आनन्द ही ब्रह्म है, क्योंकि समस्त कर्मों का लक्ष्य आनन्द-प्राप्ति ही है और आनन्दरहित जीवन मृत्यु के समान है। इसके लिए ध्यान, योग, प्राणियों पर दया, परोपकार तथा राग-द्वेष-क्रोध-लोभ-मोह के त्याग का उपदेश दिया गया है। अन्त में वरुण बताते हैं कि अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द – ये पाँच कोष ब्रह्मज्ञान के द्वार हैं; इनके क्रमिक विकास से ही मनुष्य पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध प्राप्त करता है। इस प्रकार पाठ अन्न से आनन्द तक की आध्यात्मिक विकास-यात्रा को दर्शाता है।

शब्दार्थ (सर्वं शब्देन भासते)

शब्दः (Sanskrit)हिन्दी अर्थEnglish meaning
अन्वेष्टव्यम् / अनुसन्धेयम्खोज करनी चाहिएExplore / To be searched
अवबुद्धम् / ज्ञातम्समझा गयाUnderstood
उदीरितम् / उक्तम्कहा गया, प्रकट किया गयाSpoken / Expressed
कामःइच्छाDesire
कुर्वीतकरना चाहिएShould do
धृतिःधैर्यCourage / Patience
धीःबुद्धिIntelligence
निष्क्रान्तिःबाहर जाना, निर्गमनGoing out
परिहर्तव्यम् / त्यक्तव्यम्त्याग करना चाहिएTo be discarded
प्रकटितम् / प्रकाशितम्प्रकट हुआRevealed
प्राणःप्राण वायुLife-breath
ब्रह्मपरमात्मा / ईश्वरSupreme being
भूतानि / प्राणिनःप्राणी जनLiving beings
विचिकित्सासन्देहDoubt
विज्ञानम् / बुद्धिःबुद्धिIntellect
विप्रमोक्षःअत्यन्त मोक्षFinal liberation
विवर्धन्तेविशेष रूप से वृद्धि को प्राप्त होते हैंGrow well
श्रद्धाआदर, निष्ठाFaith
सङ्कल्पःप्रतिज्ञा, संकल्पResolution
सम्भवन्ति / जायन्तेउत्पन्न होते हैंCome into being / Arise
सर्वग्रन्थीनाम्सभी गाँठों (सन्देहों) केOf all the doubts
साधनीयम् / संस्करणीयम्संस्कार करना चाहिएShould be achieved
स्मृतिलम्भेध्रुवस्मृति (आत्मज्ञान) की प्राप्ति होने परOn obtaining everlasting memory / self-actualization
हातव्याः / त्यक्तव्याःत्याग करना चाहिएShould be sacrificed
ह्रीःलज्जाModesty

अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)

1. एकेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयत —

उदाहरणम् – अन्नेन शरीरं वर्धते ।

(क) …………… शरीरं वर्धते ।

उत्तरअन्नेन शरीरं वर्धते ।

(ख) …………… शरीरं प्रतिष्ठितम् ।

उत्तरप्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ।

(ग) …………… विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति ।

उत्तरप्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति ।

(घ) …………… एव इमानि भूतानि जायन्ते ।

उत्तरप्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते ।

(ङ) …………… समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते ।

उत्तरमनसा समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते ।

(च) …………… विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति ।

उत्तरबुद्धितत्त्वं (विज्ञानं) विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति ।

(छ) …………… एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् ।

उत्तरमनः एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् ।

2. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत —

(क) भृगोः जिज्ञासा कस्मिन् विषये आसीत् ?

उत्तरभृगोः जिज्ञासा ब्रह्मविषये आसीत् ।

(ख) भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय किम् आचरितम् ?

उत्तरभृगुणा ब्रह्मज्ञानाय तपः आचरितम् (अनेकवर्षाणि तपः कृतम्) ।

(ग) भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण किं ज्ञातवान् ?

उत्तरभृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण अन्नम् (अन्नं वै ब्रह्म इति) ज्ञातवान् ।

(घ) मनसः के जायन्ते ?

उत्तरमनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते ।

(ङ) प्राणिनः कस्मात् जायन्ते ?

उत्तरप्राणिनः अन्नात् (अन्नाद् एव) जायन्ते ।

(च) इन्द्रियाणि केन सञ्चाल्यन्ते ?

उत्तरइन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते ।

(छ) शरीरं कुत्र प्रतिष्ठितम् अस्ति ?

उत्तरशरीरं प्राणे प्रतिष्ठितम् अस्ति ।

(ज) केन विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति ?

उत्तरबुद्धितत्त्वेन (विज्ञानेन) विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति ।

(झ) भृगुः तपसा केषां महत्त्वं ज्ञातवान् ?

उत्तरभृगुः तपसा अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च (पञ्चकोषाणां) महत्त्वं ज्ञातवान् ।

3. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितेषु ‘किं सत्यं किम् असत्यम्’ इति रिक्तस्थाने पूरयत —

उदाहरणम् – प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति – सत्यम्

कथनम्सत्यम् / असत्यम्
(क) प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्तिसत्यम्
(ख) अस्मिन् संवादे अन्नस्य महत्त्वं वर्णितम्सत्यम्
(ग) प्राणिनः मनसः जायन्ते इति कथनम् अस्तिअसत्यम् (प्राणिनः अन्नात्/प्राणात् जायन्ते)
(घ) अन्नेन शरीरं वर्धते इतिसत्यम्
(ङ) मनः सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयतिअसत्यम् (बुद्धिः सारथिरूपेण प्रवर्तयति)
(च) भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्तिसत्यम्
(छ) भृगुः तपसा मनो ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान्सत्यम्
(ज) विना योगे तृतीया विभक्तिर्भवतिअसत्यम् (विना-योगे प्रायः द्वितीया अथवा तृतीया, किन्तु ‘विना’ योगे सामान्यतः द्वितीया विभक्तिर्भवति)

4. क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत —

पदम्क्रियापदम् (विकल्पाः)
(क) प्राणिनः1. क्रियताम्
(ख) शरीरम्2. कुरुताम्
(ग) तपः3. जायन्ते
(घ) पितरं4. वर्धते
(ङ) यत्नः5. ब्रूते
सही मेलनम् (उत्तर) (क) प्राणिनः → जायन्ते (प्राणिनः जायन्ते) (ख) शरीरम् → वर्धते (शरीरं वर्धते) (ग) तपः → कुरुताम् (तपः कुरुताम्) (घ) पितरं → ब्रूते (पितरं ब्रूते) (ङ) यत्नः → क्रियताम् (यत्नः क्रियताम्)

5. अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत —

(दत्तं रूपम् – एकवचने ‘वर्तते’। वृत्-धातुः, आत्मनेपदम्, लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः के तीनों वचन भरने हैं।)

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
वर्ततेवर्तेतेवर्तन्ते

6. एतानि पदानि लट्-लकारस्य त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि पठत लिखत च —

पदानि – लभते, जायते, भाषते, विद्यते, मोदते, सेवते, सहते, शोभते, यतते, वर्धते, मन्यते, द्योतते, रोचते, कम्पते, याचते, सहते, स्पर्धते, लज्जते, क्षीयते (सर्वे आत्मनेपदिनः)

उत्तर (नमूना – तीन धातु) लभ् (लभते): प्रथमपुरुषः – लभते, लभेते, लभन्ते; मध्यमपुरुषः – लभसे, लभेथे, लभध्वे; उत्तमपुरुषः – लभे, लभावहे, लभामहे । सेव् (सेवते): प्रथमपुरुषः – सेवते, सेवेते, सेवन्ते; मध्यमपुरुषः – सेवसे, सेवेथे, सेवध्वे; उत्तमपुरुषः – सेवे, सेवावहे, सेवामहे । याच् (याचते): प्रथमपुरुषः – याचते, याचेते, याचन्ते; मध्यमपुरुषः – याचसे, याचेथे, याचध्वे; उत्तमपुरुषः – याचे, याचावहे, याचामहे । निर्देश: शेष धातु (जायते, भाषते, विद्यते, मोदते, सहते, शोभते, यतते, वर्धते, मन्यते, द्योतते, रोचते, कम्पते, स्पर्धते, लज्जते, क्षीयते) के रूप भी इसी ‘लभते’ पैटर्न पर बनाएँ (प्रथमपुरुष-बहुवचन → -न्ते, मध्यमपुरुष-बहुवचन → -ध्वे, उत्तमपुरुष-बहुवचन → -आमहे)। यथा – जायते/जायेते/जायन्ते आदि।

7. आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत लिखत च (कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापदं परिवर्तयत) —

उदाहरणम् – (लट्) सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते → (लोट्) भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्

(क) बालकः अन्नस्य निन्दां न कुरुते । → भवान् …………………….

उत्तरभवान् अन्नस्य निन्दां न कुरुताम्

(ख) मम जीवने यशो वर्धते । → तव …………………….

उत्तरतव जीवने यशो वर्धताम्

(ग) अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुर्वे । → त्वं …………………….

उत्तरत्वं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुरुष्व

(घ) रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते । → दिनेशः …………………….

उत्तरदिनेशः सर्वदा सत्यं भाषताम्

(ङ) छात्रः लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहते । → अहं …………………….

उत्तरअहं लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहै

(च) साधवः सर्वदा रमन्ते । → भवन्तः …………………….

उत्तरभवन्तः सर्वदा रमन्ताम्

(छ) भवान् योगेन आरोग्यं लभते । → अहं …………………….

उत्तरअहं योगेन आरोग्यं लभै

(ज) रमा सदा सत्कर्मणि यतते । → लता …………………….

उत्तरलता सदा सत्कर्मणि यतताम्

(झ) भक्तः ईश्वरं वन्दते । → त्वं …………………….

उत्तरत्वं ईश्वरं वन्दस्व

8. एतानि क्रियापदानि लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु पठत लिखत च —

पदानि – लभताम्, सेवताम्, जयताम्, भाषताम्, विद्यताम्, सहताम्, यतताम्, याचताम्, स्पर्धताम्, लज्जताम्, कुरुताम् (सर्वे आत्मनेपदिनः, लोट्-लकारः)

उत्तर (नमूना – तीन धातु, लोट्-लकारः) लभ् (लभताम्): प्रथमपुरुषः – लभताम्, लभेताम्, लभन्ताम्; मध्यमपुरुषः – लभस्व, लभेथाम्, लभध्वम्; उत्तमपुरुषः – लभै, लभावहै, लभामहै । सेव् (सेवताम्): प्रथमपुरुषः – सेवताम्, सेवेताम्, सेवन्ताम्; मध्यमपुरुषः – सेवस्व, सेवेथाम्, सेवध्वम्; उत्तमपुरुषः – सेवै, सेवावहै, सेवामहै । यत् (यतताम्): प्रथमपुरुषः – यतताम्, यतेताम्, यतन्ताम्; मध्यमपुरुषः – यतस्व, यतेथाम्, यतध्वम्; उत्तमपुरुषः – यतै, यतावहै, यतामहै । निर्देश: शेष पद (भाषताम्, विद्यताम्, सहताम्, याचताम्, स्पर्धताम्, लज्जताम्) भी इसी पैटर्न पर रूपान्तरित करें। (कुरुताम् – कृ-धातु: कुरुताम्, कुर्वाताम्, कुर्वताम्; कुरुष्व, कुर्वाथाम्, कुरुध्वम्; करवै, करवावहै, करवामहै ।)

अत्र इदम् अवधेयम् (व्याकरण-तालिकाः)

पाठ में ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ एवं अभ्यास के अन्तर्गत निम्नलिखित व्याकरण-बिन्दु दिए गए हैं।

1. पञ्चकोषाः (समग्र-जीवन-विकास का क्रम)

मनुष्य क्रमशः शरीर, प्राण, मन, बुद्धि एवं अध्यात्म-शक्ति से पूर्ण विकास को प्राप्त करता है। अतः शास्त्रों में पाँच कोष वर्णित हैं –

क्रमःकोषःतत्त्वम् / आधारः
1अन्नमयकोषःअन्न (शरीर)
2प्राणमयकोषःप्राण (वायु)
3मनोमयकोषःमन
4विज्ञानमयकोषःविज्ञान (बुद्धि)
5आनन्दमयकोषःआनन्द (अध्यात्म)

इन पाँचों का परस्पर सम्बन्ध है। अन्नमयकोष के विकास के बिना प्राणमयकोष का विकास नहीं होता; इसी क्रम से मनोमय, विज्ञानमय एवं आनन्दमयकोष का विकास होता है। इसी क्रमिक-विकास-पद्धति से मनुष्य पूर्णता को प्राप्त करता है।

2. कर्तृ-कर्मवाच्य-नियमः

कर्तृवाच्य में कर्ता में प्रथमा विभक्ति एवं कर्म में द्वितीया विभक्ति होती है तथा क्रिया कर्ता के अनुसार होती है। कर्मवाच्य में कर्म में प्रथमा, कर्ता में तृतीया विभक्ति होती है, क्रिया कर्म के अनुसार होती है तथा क्रियापद आत्मनेपदी बनता है।

कर्तृवाच्यम्कर्मवाच्यम्
रामः पाठं पठति ।रामेण पाठः पठ्यते ।
छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति ।छात्रैः विद्यालयः गम्यते ।
बालिकाः गीतं गायन्ति ।बालिकाभिः गीतं गीयते ।
छात्रः श्लोकान् लिखति ।छात्रेण श्लोकाः लिख्यन्ते ।
माता पुत्रौ पश्यति ।मात्रा पुत्रौ दृश्येते ।
मनः सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चालयति ।मनसा सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते ।
शिष्यः गुरुं सेवते ।शिष्येण गुरुः सेव्यते ।

3. तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगः

विधिलिङ्, लोट् एवं लृट् लकारों के अर्थ में तथा ‘योग्य’ अर्थ में तव्यत् (-तव्य) एवं अनीयर् (-अनीय) प्रत्यय लगते हैं। कृदन्त-पद का लिङ्ग-वचन कर्म-पद के अनुसार होता है।

लकार-रूपतव्यत् (-तव्य)अनीयर् (-अनीय)
अन्नं न परिहरेत् / परिहरतुअन्नं न परिहर्तव्यम्अन्नं न परिहरणीयम्
मानवः क्रोधं त्यजेत् / त्यजतुमानवेन क्रोधः त्यक्तव्यःमानवेन क्रोधः त्यजनीयः
मनः सत्कर्मणा साध्नुयात्मनः सत्कर्मणा साद्धव्यम्मनः सत्कर्मणा साधनीयम्
सर्वदा ईश्वरं सेवेत / सेवताम्सर्वदा ईश्वरः सेवितव्यःसर्वदा ईश्वरः सेवनीयः
प्रतिदिनं योगासनं कुर्यात्प्रतिदिनं योगासनं कर्तव्यम्प्रतिदिनं योगासनं करणीयम्

तीन लिङ्गों में – मया परोपकारः कर्तव्यः (पुं), मया दया कर्तव्या (स्त्री), मया योगासनं कर्तव्यम् (नपुं)।

यस्तु क्रियावान् मनुजः (परियोजनाकार्यम्)

1. एकां छात्रसंगोष्ठीम् आयोज्य अस्य पाठस्य अस्माकं जीवने कीदृशी प्रासङ्गिकता अस्तीति स्वविचारान् उपस्थापयत ।

मार्गदर्शनम्यह समूह-गतिविधि है। कक्षा में एक छात्र-संगोष्ठी आयोजित कीजिए और चर्चा कीजिए कि पाठ का संदेश आज के जीवन में कैसे प्रासंगिक है – सात्त्विक आहार (अन्नमयकोष), प्राणायाम एवं योग (प्राणमयकोष), मन की एकाग्रता (मनोमयकोष), बुद्धि एवं अध्ययन (विज्ञानमयकोष), तथा आनन्द एवं परोपकार (आनन्दमयकोष)। प्रत्येक छात्र अपने अनुभव साझा करे।

2. पाठे आगतानाम् उपनिषद्वचनानाम् आशयं दशसु वाक्येषु प्रकटयत ।

मार्गदर्शनम्पाठ में आए उपनिषद्-वचनों (अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्; प्राणो हि भूतानाम् आयुः; कामः संकल्पो विचिकित्सा… सर्वं मन एव; आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः… आदि) का आशय दस वाक्यों में अपने शब्दों में लिखिए – मुख्य भाव यह है कि अन्न, प्राण, मन, बुद्धि एवं आनन्द के क्रमिक विकास से ही मनुष्य पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध प्राप्त करता है।

3. पाठे आगतानि क्रियापदानि चित्वा विंशतिवाक्यानि रचयत ।

मार्गदर्शनम्पाठ से क्रियापद (जायन्ते, जीवन्ति, वर्धते, सञ्चाल्यन्ते, सेवताम्, कुरुताम्, यतताम्, ज्ञातम्, अनुभूतम् आदि) चुनकर बीस वाक्य बनाइए। यथा – प्राणिनः अन्नात् जायन्ते । वयं सात्त्विकम् आहारं सेवामहे । छात्राः प्रतिदिनं योगासनं कुर्वन्ति ।

4. अन्नरक्षणाय भवता के उपायाः क्रियन्ते इति वर्णयत ।

मार्गदर्शनम्अन्न-रक्षण के उपाय लिखिए – आवश्यकतानुसार ही भोजन लेना, अन्न न फेंकना, झूठन न छोड़ना, अन्न का भण्डारण उचित ढंग से करना, अन्न का निरादर न करना तथा बचे हुए अन्न को जरूरतमन्दों में बाँटना।

5. मनसः कार्यं दशसु वाक्येषु निरूपयत ।

मार्गदर्शनम्मन के कार्य दस वाक्यों में लिखिए – मन समस्त इन्द्रियों को संचालित करता है; संकल्प, भाव एवं विचार मन से ही उत्पन्न होते हैं; मन ही सब कर्मों का प्रवर्तक है; मन ही सुख-दुःख का अनुभव करता है; शुद्ध मन से ही सफलता एवं शान्ति मिलती है, आदि।

6. केषाञ्चन त्रयाणाम् आत्मनेपदिधातूनां लट्-लोट्लकारयोः त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि स्मरत लिखत च ।

मार्गदर्शनम्तीन आत्मनेपदी धातुओं (लभ्, सेव्, वन्द्) के लट् एवं लोट् लकार में तीनों पुरुषों के रूप ऊपर अभ्यास 6, 7 एवं 8 में दिए मॉडल के अनुसार लिखकर याद कीजिए।

7. अस्माकं जीवने प्रत्येकं कोषस्य विकासाय किं किं कर्तुं शक्यते इत्युपरि चर्चां कुरुत ।

मार्गदर्शनम्प्रत्येक कोष के विकास के उपायों पर चर्चा कीजिए – अन्नमयकोष: सात्त्विक एवं सन्तुलित आहार; प्राणमयकोष: प्राणायाम एवं व्यायाम; मनोमयकोष: ध्यान एवं सकारात्मक चिन्तन; विज्ञानमयकोष: अध्ययन एवं स्वाध्याय; आनन्दमयकोष: सेवा, परोपकार एवं भक्ति।

अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)

लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)

1. यह पाठ किस उपनिषद् पर आधारित है और इसमें किनका संवाद है?

उत्तरयह पाठ तैत्तिरीयोपनिषद् (भृगुवल्ली) पर आधारित है। इसमें पिता वरुण एवं पुत्र भृगु का संवाद है, जो पञ्चकोष (अन्न, प्राण, मन, विज्ञान, आनन्द) के क्रमिक विकास द्वारा ब्रह्म-ज्ञान का मार्ग दर्शाता है।

2. वरुण ने भृगु को ब्रह्म जानने का क्या उपाय बताया?

उत्तरवरुण ने सीधा उत्तर देने के स्थान पर भृगु को स्वयं अन्वेषण, यत्न, अभ्यास एवं तप करने का उपदेश दिया – ‘तपस्तप्यताम्, तपसैव ज्ञायते’। अर्थात् तप से ही ब्रह्म का ज्ञान सम्भव है।

3. अन्न को ब्रह्म क्यों कहा गया है?

उत्तरअन्न को ब्रह्म इसलिए कहा गया है क्योंकि अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते हैं, अन्न से ही जीते हैं और अन्न से ही शरीर एवं बल बढ़ता है। इसीलिए अन्न को सर्वौषध एवं भूतों में ज्येष्ठ कहा गया है।

4. प्राण की रक्षा के लिए क्या करना चाहिए?

उत्तरप्राण की रक्षा के लिए प्रतिदिन प्राणायाम करना चाहिए। क्योंकि जब तक शरीर में वायु स्थित रहती है तभी तक जीवन है; अतः समय पर सोना-जागना, आसन एवं प्राणायाम द्वारा प्राणमयकोष का विकास करना चाहिए।

5. विज्ञान (बुद्धि) को ब्रह्म क्यों माना गया है?

उत्तरबुद्धि के बिना बोध, तर्क, विवेक, निर्णय एवं स्मृति का विकास नहीं होता। बुद्धि ही सारथि के समान मनुष्य को कर्म में प्रवृत्त करती है और समस्त ज्ञान बुद्धि में ही निहित रहता है, इसीलिए विज्ञान को ब्रह्म कहा गया है।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)

6. पञ्चकोष क्या हैं? उनके क्रमिक विकास का महत्त्व समझाइए।

उत्तरतैत्तिरीयोपनिषद् के अनुसार मनुष्य के समग्र विकास के पाँच स्तर हैं, जिन्हें पञ्चकोष कहते हैं – (1) अन्नमयकोष (शरीर/अन्न), (2) प्राणमयकोष (प्राण/वायु), (3) मनोमयकोष (मन), (4) विज्ञानमयकोष (बुद्धि), एवं (5) आनन्दमयकोष (आनन्द/अध्यात्म)। इन पाँचों का परस्पर सम्बन्ध है।इनका विकास क्रम से होता है – अन्नमयकोष के विकास के बिना प्राणमयकोष का, और प्राणमयकोष के बिना मनोमयकोष का विकास सम्भव नहीं। इसी प्रकार आगे विज्ञानमय एवं आनन्दमयकोष का विकास होता है। ये पाँचों ब्रह्मज्ञान के द्वार हैं। इन्हीं के क्रमिक विकास से मनुष्य पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध की ओर बढ़ता है। इसलिए सात्त्विक आहार, प्राणायाम, मन की शुद्धि, बुद्धि का विकास एवं सेवा-परोपकार – सभी आवश्यक हैं।

7. ‘अन्नं न निन्द्यात्’ – इस उपदेश का अर्थ एवं महत्त्व बताइए।

उत्तर‘अन्नं न निन्द्यात्’ का अर्थ है – अन्न की कभी निन्दा न करें। पाठ में वरुण भृगु को उपदेश देते हैं कि अन्न समस्त प्राणियों के जीवन का मूल आधार है; अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते, जीते एवं बढ़ते हैं। इसीलिए अन्न को सर्वौषध एवं भूतों में ज्येष्ठ कहा गया है।इस उपदेश का महत्त्व यह है कि हमें अन्न को ईश्वर-बुद्धि से, अर्थात् पवित्र भाव से ग्रहण करना चाहिए, उसका कभी अनादर या त्याग नहीं करना चाहिए तथा प्रयत्नपूर्वक अधिक अन्न उत्पन्न करना चाहिए। सदा सात्त्विक एवं हितकारी आहार लेना चाहिए, क्योंकि शुद्ध आहार से ही अन्तःकरण, स्मृति एवं आध्यात्मिक शक्ति का विकास होता है – ‘आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः’। यह उपदेश आज भी अन्न के सम्मान एवं अपव्यय-निवारण की प्रेरणा देता है।

8. इस पाठ से हमें कौन-कौन से जीवन-मूल्य प्राप्त होते हैं?

उत्तरइस पाठ से अनेक जीवन-मूल्य प्राप्त होते हैं। सर्वप्रथम, ज्ञान-प्राप्ति के लिए धैर्य, परिश्रम एवं तप आवश्यक है – भृगु बार-बार तप करके ही सत्य को जानते हैं। दूसरे, अन्न का सम्मान करना चाहिए तथा सात्त्विक आहार लेना चाहिए।तीसरे, प्राण-रक्षा हेतु प्राणायाम एवं नियमित दिनचर्या आवश्यक है। चौथे, मन को सत्कर्म से शुद्ध, शान्त एवं एकाग्र बनाना चाहिए। पाँचवें, बुद्धि के विकास हेतु ध्यान एवं अध्ययन करना चाहिए। अन्ततः आनन्दमय जीवन के लिए प्राणियों पर दया, परोपकार तथा राग, द्वेष, ईर्ष्या, क्रोध, लोभ एवं मोह का त्याग करना चाहिए। इस प्रकार यह पाठ शारीरिक, मानसिक एवं आध्यात्मिक – तीनों स्तरों पर सन्तुलित एवं पूर्ण जीवन की प्रेरणा देता है।

MCQ & अभिकथन-कारण

1. यह पाठ किस उपनिषद् पर आधारित है?

(क) कठोपनिषद्

(ख) तैत्तिरीयोपनिषद्

(ग) ईशोपनिषद्

(घ) मुण्डकोपनिषद्

उत्तर(ख) तैत्तिरीयोपनिषद्।

2. इस संवाद में पिता एवं पुत्र कौन हैं?

(क) उद्दालक एवं श्वेतकेतु

(ख) वरुण एवं भृगु

(ग) याज्ञवल्क्य एवं मैत्रेयी

(घ) जनक एवं अष्टावक्र

उत्तर(ख) वरुण एवं भृगु।

3. भृगु ने सबसे पहले किसे ब्रह्म जाना?

(क) प्राणम्

(ख) मनः

(ग) अन्नम्

(घ) आनन्दम्

उत्तर(ग) अन्नम्। (अन्नं वै ब्रह्म इति)

4. इन्द्रियाँ किससे संचालित होती हैं?

(क) प्राणेन

(ख) मनसा

(ग) अन्नेन

(घ) बुद्ध्या

उत्तर(ख) मनसा।

5. ‘सारथिरूपेण’ किसे कहा गया है?

(क) मनः

(ख) प्राणम्

(ग) बुद्धिम् (विज्ञानम्)

(घ) अन्नम्

उत्तर(ग) बुद्धिम् (विज्ञानम्)। (बुद्धिरेव सारथिरूपेण प्रवर्तयति)

6. भृगु ने अन्तिम (पाँचवीं) बार किसे ब्रह्म जाना?

(क) मनः

(ख) विज्ञानम्

(ग) आनन्दम्

(घ) प्राणम्

उत्तर(ग) आनन्दम्। (आनन्दो वै ब्रह्म इति)

7. इस पाठ में कुल कितने कोष वर्णित हैं?

(क) तीन

(ख) चार

(ग) पाँच

(घ) सात

उत्तर(ग) पाँच। (अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनन्दमय)

8. प्राण की रक्षा के लिए प्रतिदिन क्या करना चाहिए?

(क) उपवासः

(ख) प्राणायामः

(ग) मौनम्

(घ) जागरणम्

उत्तर(ख) प्राणायामः।

9. ‘आहारशुद्धौ …………… शुद्धिः’ – रिक्तस्थानं पूरयत।

(क) देह

(ख) सत्त्व

(ग) वाक्

(घ) इन्द्रिय

उत्तर(ख) सत्त्व। (आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः)

10. वरुण के अनुसार ब्रह्म का स्वरूप पाँच कोषों से —

(क) समानम् अस्ति

(ख) ततोऽपि परे अस्ति

(ग) न अस्ति

(घ) न्यूनम् अस्ति

उत्तर(ख) ततोऽपि परे अस्ति। (पञ्चकोष ब्रह्मज्ञान के द्वार हैं, ब्रह्म इनसे परे है।)
उत्तर-कुंजी: 1-(ख), 2-(ख), 3-(ग), 4-(ख), 5-(ग), 6-(ग), 7-(ग), 8-(ख), 9-(ख), 10-(ख)

अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।

1. अभिकथन (A): अन्न को ब्रह्म कहा गया है।

कारण (R): अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते, जीते एवं बढ़ते हैं।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

2. अभिकथन (A): भृगु ने एक ही बार में ब्रह्म को जान लिया।

कारण (R): वरुण ने उन्हें बिना तप किए ही ब्रह्म का स्वरूप बता दिया।

उत्तर(घ) A गलत है, R भी गलत है – भृगु ने क्रमशः तप करके पाँच बार में पाँच तत्त्वों को जाना; वरुण ने तप का ही उपदेश दिया।

3. अभिकथन (A): मन ही सब कर्मों का प्रवर्तक है।

कारण (R): समस्त इन्द्रियाँ मन से ही संचालित होती हैं तथा संकल्प-विचार मन से उत्पन्न होते हैं।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

4. अभिकथन (A): प्राण की रक्षा के लिए प्राणायाम करना चाहिए।

कारण (R): जब तक शरीर में वायु स्थित रहती है, तभी तक जीवन कहा जाता है।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

5. अभिकथन (A): ब्रह्म का स्वरूप पाँच कोषों से परे है।

कारण (R): अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द केवल ब्रह्मज्ञान के द्वार हैं।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ

परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)

  • पाँच कोषों का क्रम (अन्न → प्राण → मन → विज्ञान → आनन्द) एवं उनके ‘वै ब्रह्म’ वचन कण्ठस्थ करें।
  • उपनिषद्-वचनों (अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्; प्राणो हि भूतानाम् आयुः; आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः) का अर्थ हिन्दी में याद रखें।
  • आत्मनेपदी धातुओं (लभ्, सेव्, वन्द्, यत्) के लट् एवं लोट् लकार के रूप तालिका सहित अभ्यास करें।
  • ‘पूर्णवाक्येन उत्तरम्’ वाले प्रश्नों में पूरा वाक्य लिखें, केवल एक शब्द नहीं।
  • कर्तृवाच्य-कर्मवाच्य रूपान्तरण में कर्ता की तृतीया एवं क्रिया के आत्मनेपद-रूप का ध्यान रखें।

सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)

  • विसर्ग एवं मात्रा की भूल – प्राणः, मनः, ज्येष्ठः, श्रेष्ठः को शुद्ध लिखें।
  • आत्मनेपद के स्थान पर परस्मैपद रूप लिखना (यथा – सेवते को ‘सेवति’ लिख देना)।
  • पञ्चकोष का क्रम उलट देना – क्रम अन्न-प्राण-मन-विज्ञान-आनन्द ही है।
  • लोट्-लकार में पुरुष-वचन का मेल न करना (कुरुष्व, वन्दस्व, सहै आदि शुद्ध रूप याद रखें)।
  • संयुक्ताक्षरों (प्रतिष्ठितम्, सञ्चाल्यन्ते, ज्येष्ठम्) को अशुद्ध लिखना।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

शारदा कक्षा 9 का आठवाँ पाठ ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ किस ग्रन्थ पर आधारित है?

यह पाठ तैत्तिरीयोपनिषद् के प्रसिद्ध भृगु-वरुण-संवाद (भृगुवल्ली) पर आधारित है, जिसमें पाँच कोषों – अन्न, प्राण, मन, विज्ञान एवं आनन्द – का महत्त्व बताया गया है।

पञ्चकोष कौन-कौन से हैं?

पाँच कोष हैं – अन्नमयकोष, प्राणमयकोष, मनोमयकोष, विज्ञानमयकोष एवं आनन्दमयकोष। इनके क्रमिक विकास से ही मनुष्य पूर्णता एवं ब्रह्म-बोध की ओर बढ़ता है।

इस पाठ का मुख्य संदेश क्या है?

पाठ का मुख्य संदेश है कि ज्ञान तप एवं अभ्यास से ही मिलता है, तथा सात्त्विक आहार, प्राणायाम, मन की शुद्धि, बुद्धि का विकास एवं सेवा-परोपकार द्वारा मनुष्य अन्न से आनन्द तक की आध्यात्मिक विकास-यात्रा पूर्ण करता है।

मूल पाठ, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ, अन्वय एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।

Scroll to Top