Class 8 Sanskrit Deepakam Appendix 3 — धातुरूपाणि

Class 8 Sanskrit Deepakam Appendix 3 धातुरूपाणि: नौ धातुओं के पाँच लकारों की 45 सारणियाँ, पुरुष-वचन, परस्मैपद–आत्मनेपद और हिन्दी अभ्यास।

पुस्तक: NCERT दीपकम्, कक्षा ८ · भाग: परिशिष्टम् 3 · मुद्रित पृष्ठ: 173–180 · स्रोत: स्थानीय NCERT PDF, पुनर्मुद्रण 2026–27

दीपकम् में 13 मुख्य पाठ हैं। यह परिशिष्ट सहायक संदर्भ सामग्री है; नीचे दिए गए अभ्यास ClearStudy के मौलिक अभ्यास हैं, NCERT के मुद्रित प्रश्न नहीं।

धातुरूप कैसे चुनें?

धातु क्रिया के मूल अर्थ का आधार है। क्रियारूप चुनने के लिए धातु, पद, लकार, पुरुष और वचन देखें। इस परिशिष्ट में परस्मैपद की सात और आत्मनेपद की दो धातुएँ पाँच लकारों में हैं: कुल 45 मूल सारणियाँ।

उदाहरण: गम् + परस्मैपद + लट् + उत्तमपुरुष + द्विवचन → गच्छावः।

इस पुस्तक के परिशिष्ट में लट्, लृट्, लङ्, लोट् और विधिलिङ् हैं। अन्य लकारों की पूर्ण सारणियाँ यहाँ शामिल नहीं हैं। पृष्ठ 180 ‘टिप्पणी’ के लिए खाली पृष्ठ है; वहाँ हल करने योग्य मुद्रित अभ्यास नहीं है।

पुरुष और वचन — हिन्दी/अंग्रेज़ी नामों से भ्रम न करें

कर्ता के अनुसार पुरुष और वचन
संस्कृत पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुषसः / सा / तत्तौ / ते / तेते / ताः / तानि
मध्यमपुरुषत्वम्युवाम्यूयम्
उत्तमपुरुषअहम्आवाम्वयम्
मुख्य बात: संस्कृत में ‘प्रथमपुरुष’ वह/वे के लिए है; अंग्रेज़ी के first person के लिए संस्कृत में उत्तमपुरुष कहते हैं। अहं भवामि, आवां भवावः, वयं भवामः — तीनों उत्तमपुरुष हैं। क्रिया में कर्ता का वचन भी मिलना चाहिए।

परस्मैपद और आत्मनेपद अलग प्रत्यय-समूहों के नाम हैं। उन्हें हमेशा ‘दूसरे के लिए काम’ और ‘अपने लिए काम’ का सीधा अनुवाद न मानें। आत्मनेपद रूप अपने-आप कर्मवाच्य नहीं हो जाता। पुस्तक में सेव् और लभ् के दिए रूप आत्मनेपद हैं।

पाँच लकार — अर्थ और उदाहरण

पाँच लकारों की तुलना
लकारइस स्तर पर मुख्य प्रयोगगम् का प्रथमपुरुष एकवचनमौलिक वाक्य
लट्वर्तमानगच्छतिसः विद्यालयं गच्छति। — वह विद्यालय जाता है।
लृट्भविष्यगमिष्यतिसः विद्यालयं गमिष्यति। — वह विद्यालय जाएगा।
लङ्भूतकालअगच्छत्सः विद्यालयम् अगच्छत्। — वह विद्यालय गया।
लोट्आज्ञा / आग्रह / प्रेरणागच्छतुसः विद्यालयं गच्छतु। — वह विद्यालय जाए।
विधिलिङ्विधि / सम्भावना / उचित होने का भावगच्छेत्सः विद्यालयं गच्छेत्। — उसे विद्यालय जाना चाहिए।

अन्तिम अर्थ पूरे वाक्य और प्रसंग पर निर्भर है। लोट् और विधिलिङ् को केवल समय बताने वाले काल न समझें; वे आदेश, इच्छा, उपयुक्तता आदि भाव भी व्यक्त करते हैं।

परस्मैपद: लट् — वर्तमान

भू — लट् — वर्तमान

भू धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेभवतिभवतःभवन्ति
मध्यमपुरुष — तुमभवसिभवथःभवथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमभवामिभवावःभवामः

गम् — लट् — वर्तमान

गम् धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेगच्छतिगच्छतःगच्छन्ति
मध्यमपुरुष — तुमगच्छसिगच्छथःगच्छथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमगच्छामिगच्छावःगच्छामः

पा — लट् — वर्तमान

पा धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेपिबतिपिबतःपिबन्ति
मध्यमपुरुष — तुमपिबसिपिबथःपिबथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमपिबामिपिबावःपिबामः

नी — लट् — वर्तमान

नी धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेनयतिनयतःनयन्ति
मध्यमपुरुष — तुमनयसिनयथःनयथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमनयामिनयावःनयामः

स्था — लट् — वर्तमान

स्था धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेतिष्ठतितिष्ठतःतिष्ठन्ति
मध्यमपुरुष — तुमतिष्ठसितिष्ठथःतिष्ठथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमतिष्ठामितिष्ठावःतिष्ठामः

दृश् — लट् — वर्तमान

दृश् धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेपश्यतिपश्यतःपश्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमपश्यसिपश्यथःपश्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमपश्यामिपश्यावःपश्यामः

इष् — लट् — वर्तमान

इष् धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेइच्छतिइच्छतःइच्छन्ति
मध्यमपुरुष — तुमइच्छसिइच्छथःइच्छथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमइच्छामिइच्छावःइच्छामः

परस्मैपद: लृट् — भविष्य

भू — लृट् — भविष्य

भू धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेभविष्यतिभविष्यतःभविष्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमभविष्यसिभविष्यथःभविष्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमभविष्यामिभविष्यावःभविष्यामः

गम् — लृट् — भविष्य

गम् धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेगमिष्यतिगमिष्यतःगमिष्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमगमिष्यसिगमिष्यथःगमिष्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमगमिष्यामिगमिष्यावःगमिष्यामः

पा — लृट् — भविष्य

पा धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेपास्यतिपास्यतःपास्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमपास्यसिपास्यथःपास्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमपास्यामिपास्यावःपास्यामः

नी — लृट् — भविष्य

नी धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेनेष्यतिनेष्यतःनेष्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमनेष्यसिनेष्यथःनेष्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमनेष्यामिनेष्यावःनेष्यामः

स्था — लृट् — भविष्य

स्था धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेस्थास्यतिस्थास्यतःस्थास्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमस्थास्यसिस्थास्यथःस्थास्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमस्थास्यामिस्थास्यावःस्थास्यामः

दृश् — लृट् — भविष्य

दृश् धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेद्रक्ष्यतिद्रक्ष्यतःद्रक्ष्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमद्रक्ष्यसिद्रक्ष्यथःद्रक्ष्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमद्रक्ष्यामिद्रक्ष्यावःद्रक्ष्यामः

इष् — लृट् — भविष्य

इष् धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेएषिष्यतिएषिष्यतःएषिष्यन्ति
मध्यमपुरुष — तुमएषिष्यसिएषिष्यथःएषिष्यथ
उत्तमपुरुष — मैं/हमएषिष्यामिएषिष्यावःएषिष्यामः

परस्मैपद: लङ् — भूतकाल

भू — लङ् — भूतकाल

भू धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअभवत्अभवताम्अभवन्
मध्यमपुरुष — तुमअभवःअभवतम्अभवत
उत्तमपुरुष — मैं/हमअभवम्अभवावअभवाम

गम् — लङ् — भूतकाल

गम् धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअगच्छत्अगच्छताम्अगच्छन्
मध्यमपुरुष — तुमअगच्छःअगच्छतम्अगच्छत
उत्तमपुरुष — मैं/हमअगच्छम्अगच्छावअगच्छाम

पा — लङ् — भूतकाल

पा धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअपिबत्अपिबताम्अपिबन्
मध्यमपुरुष — तुमअपिबःअपिबतम्अपिबत
उत्तमपुरुष — मैं/हमअपिबम्अपिबावअपिबाम

नी — लङ् — भूतकाल

नी धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअनयत्अनयताम्अनयन्
मध्यमपुरुष — तुमअनयःअनयतम्अनयत
उत्तमपुरुष — मैं/हमअनयम्अनयावअनयाम

स्था — लङ् — भूतकाल

स्था धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअतिष्ठत्अतिष्ठताम्अतिष्ठन्
मध्यमपुरुष — तुमअतिष्ठःअतिष्ठतम्अतिष्ठत
उत्तमपुरुष — मैं/हमअतिष्ठम्अतिष्ठावअतिष्ठाम

दृश् — लङ् — भूतकाल

दृश् धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअपश्यत्अपश्यताम्अपश्यन्
मध्यमपुरुष — तुमअपश्यःअपश्यतम्अपश्यत
उत्तमपुरुष — मैं/हमअपश्यम्अपश्यावअपश्याम

इष् — लङ् — भूतकाल

इष् धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेऐच्छत्ऐच्छताम्ऐच्छन्
मध्यमपुरुष — तुमऐच्छःऐच्छतम्ऐच्छत
उत्तमपुरुष — मैं/हमऐच्छम्ऐच्छावऐच्छाम

परस्मैपद: लोट् — आज्ञार्थ

भू — लोट् — आज्ञार्थ

भू धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेभवतुभवताम्भवन्तु
मध्यमपुरुष — तुमभवभवतम्भवत
उत्तमपुरुष — मैं/हमभवानिभवावभवाम

गम् — लोट् — आज्ञार्थ

गम् धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेगच्छतुगच्छताम्गच्छन्तु
मध्यमपुरुष — तुमगच्छगच्छतम्गच्छत
उत्तमपुरुष — मैं/हमगच्छानिगच्छावगच्छाम

पा — लोट् — आज्ञार्थ

पा धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेपिबतुपिबताम्पिबन्तु
मध्यमपुरुष — तुमपिबपिबतम्पिबत
उत्तमपुरुष — मैं/हमपिबानिपिबावपिबाम

नी — लोट् — आज्ञार्थ

नी धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेनयतुनयताम्नयन्तु
मध्यमपुरुष — तुमनयनयतम्नयत
उत्तमपुरुष — मैं/हमनयानिनयावनयाम

स्था — लोट् — आज्ञार्थ

स्था धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेतिष्ठतुतिष्ठताम्तिष्ठन्तु
मध्यमपुरुष — तुमतिष्ठतिष्ठतम्तिष्ठत
उत्तमपुरुष — मैं/हमतिष्ठानितिष्ठावतिष्ठाम

दृश् — लोट् — आज्ञार्थ

दृश् धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेपश्यतुपश्यताम्पश्यन्तु
मध्यमपुरुष — तुमपश्यपश्यतम्पश्यत
उत्तमपुरुष — मैं/हमपश्यानिपश्यावपश्याम

इष् — लोट् — आज्ञार्थ

इष् धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेइच्छतुइच्छताम्इच्छन्तु
मध्यमपुरुष — तुमइच्छइच्छतम्इच्छत
उत्तमपुरुष — मैं/हमइच्छानिइच्छावइच्छाम

परस्मैपद: विधिलिङ् — विध्यर्थ

भू — विधिलिङ् — विध्यर्थ

भू धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेभवेत्भवेताम्भवेयुः
मध्यमपुरुष — तुमभवेःभवेतम्भवेत
उत्तमपुरुष — मैं/हमभवेयम्भवेवभवेम

गम् — विधिलिङ् — विध्यर्थ

गम् धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेगच्छेत्गच्छेताम्गच्छेयुः
मध्यमपुरुष — तुमगच्छेःगच्छेतम्गच्छेत
उत्तमपुरुष — मैं/हमगच्छेयम्गच्छेवगच्छेम

पा — विधिलिङ् — विध्यर्थ

पा धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेपिबेत्पिबेताम्पिबेयुः
मध्यमपुरुष — तुमपिबेःपिबेतम्पिबेत
उत्तमपुरुष — मैं/हमपिबेयम्पिबेवपिबेम

नी — विधिलिङ् — विध्यर्थ

नी धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेनयेत्नयेताम्नयेयुः
मध्यमपुरुष — तुमनयेःनयेतम्नयेत
उत्तमपुरुष — मैं/हमनयेयम्नयेवनयेम

स्था — विधिलिङ् — विध्यर्थ

स्था धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेतिष्ठेत्तिष्ठेताम्तिष्ठेयुः
मध्यमपुरुष — तुमतिष्ठेःतिष्ठेतम्तिष्ठेत
उत्तमपुरुष — मैं/हमतिष्ठेयम्तिष्ठेवतिष्ठेम

दृश् — विधिलिङ् — विध्यर्थ

दृश् धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेपश्येत्पश्येताम्पश्येयुः
मध्यमपुरुष — तुमपश्येःपश्येतम्पश्येत
उत्तमपुरुष — मैं/हमपश्येयम्पश्येवपश्येम

इष् — विधिलिङ् — विध्यर्थ

इष् धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेइच्छेत्इच्छेताम्इच्छेयुः
मध्यमपुरुष — तुमइच्छेःइच्छेतम्इच्छेत
उत्तमपुरुष — मैं/हमइच्छेयम्इच्छेवइच्छेम

आत्मनेपद: लट् — वर्तमान

सेव् — लट् — वर्तमान

सेव् धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेसेवतेसेवेतेसेवन्ते
मध्यमपुरुष — तुमसेवसेसेवेथेसेवध्वे
उत्तमपुरुष — मैं/हमसेवेसेवावहेसेवामहे

लभ् — लट् — वर्तमान

लभ् धातु: लट् — वर्तमान
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेलभतेलभेतेलभन्ते
मध्यमपुरुष — तुमलभसेलभेथेलभध्वे
उत्तमपुरुष — मैं/हमलभेलभावहेलभामहे

आत्मनेपद: लृट् — भविष्य

सेव् — लृट् — भविष्य

सेव् धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेसेविष्यतेसेविष्येतेसेविष्यन्ते
मध्यमपुरुष — तुमसेविष्यसेसेविष्येथेसेविष्यध्वे
उत्तमपुरुष — मैं/हमसेविष्येसेविष्यावहेसेविष्यामहे

लभ् — लृट् — भविष्य

लभ् धातु: लृट् — भविष्य
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेलप्स्यतेलप्स्येतेलप्स्यन्ते
मध्यमपुरुष — तुमलप्स्यसेलप्स्येथेलप्स्यध्वे
उत्तमपुरुष — मैं/हमलप्स्येलप्स्यावहेलप्स्यामहे

आत्मनेपद: लङ् — भूतकाल

सेव् — लङ् — भूतकाल

सेव् धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअसेवतअसेवेताम्असेवन्त
मध्यमपुरुष — तुमअसेवथाःअसेवेथाम्असेवध्वम्
उत्तमपुरुष — मैं/हमअसेवेअसेवावहिअसेवामहि

लभ् — लङ् — भूतकाल

लभ् धातु: लङ् — भूतकाल
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेअलभतअलभेताम्अलभन्त
मध्यमपुरुष — तुमअलभथाःअलभेथाम्अलभध्वम्
उत्तमपुरुष — मैं/हमअलभेअलभावहिअलभामहि

आत्मनेपद: लोट् — आज्ञार्थ

सेव् — लोट् — आज्ञार्थ

सेव् धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेसेवताम्सेवेताम्सेवन्ताम्
मध्यमपुरुष — तुमसेवस्वसेवेथाम्सेवध्वम्
उत्तमपुरुष — मैं/हमसेवैसेवावहैसेवामहै

लभ् — लोट् — आज्ञार्थ

लभ् धातु: लोट् — आज्ञार्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेलभताम्लभेताम्लभन्ताम्
मध्यमपुरुष — तुमलभस्वलभेथाम्लभध्वम्
उत्तमपुरुष — मैं/हमलभैलभावहैलभामहै

आत्मनेपद: विधिलिङ् — विध्यर्थ

सेव् — विधिलिङ् — विध्यर्थ

सेव् धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेसेवेतसेवेयाताम्सेवेरन्
मध्यमपुरुष — तुमसेवेथाःसेवेयाथाम्सेवेध्वम्
उत्तमपुरुष — मैं/हमसेवेयसेवेवहिसेवेमहि

लभ् — विधिलिङ् — विध्यर्थ

लभ् धातु: विधिलिङ् — विध्यर्थ
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरुष — वह/वेलभेतलभेयाताम्लभेरन्
मध्यमपुरुष — तुमलभेथाःलभेयाथाम्लभेध्वम्
उत्तमपुरुष — मैं/हमलभेयलभेवहिलभेमहि

इन रूपों में सावधानी रखें

  • दृश् → पश्यति, लेकिन भविष्य में द्रक्ष्यति। ‘पश्यिष्यति’ बनाकर अनुमान न लगाएँ।
  • नी → नयति, भविष्य में नेष्यति; पा → पिबति, भविष्य में पास्यति।
  • इष् → इच्छति, भविष्य में एषिष्यति, लङ् में ऐच्छत्। धातु का दिखाई देने वाला रूप बदलता है।
  • लभ् → लभते, भविष्य में लप्स्यते। केवल हर वर्तमान रूप में ‘इष्य’ जोड़ना सही नहीं।
  • त्वं गच्छसि वर्तमान है; त्वं गच्छ आज्ञा है। गच्छताम् और गच्छन्तु क्रमशः प्रथमपुरुष द्विवचन और बहुवचन हैं।
  • भवती सेवते में भवती आदरसूचक सर्वनाम है; क्रिया प्रथमपुरुष एकवचन है। यह नियम शब्दरूप वाले परिशिष्ट से जोड़कर समझें।

ClearStudy अभ्यास — उत्तर सहित

ये मौलिक पुनरावृत्ति प्रश्न हैं। पहले पुरुष, वचन और लकार पहचानें, फिर ऊपर की सारणी में उत्तर देखें।

धातुरूप पुनरावृत्ति
प्रश्नउत्तर और पहचान
1. अहं ___। (गम्, लट्)गच्छामि — उत्तमपुरुष एकवचन।
2. आवां ___। (गम्, लट्)गच्छावः — उत्तमपुरुष द्विवचन।
3. युवां ___। (भू, लट्)भवथः — मध्यमपुरुष द्विवचन।
4. ते ___। (दृश्, लृट्)द्रक्ष्यन्ति — प्रथमपुरुष बहुवचन।
5. त्वं ___। (पा, लोट्)पिब — मध्यमपुरुष एकवचन।
6. सः ___। (इष्, लङ्)ऐच्छत् — प्रथमपुरुष एकवचन।
7. सः ___। (नी, विधिलिङ्)नयेत् — प्रथमपुरुष एकवचन।
8. वयं ___। (सेव्, लट्)सेवामहे — उत्तमपुरुष बहुवचन, आत्मनेपद।
9. सः ___। (लभ्, लृट्)लप्स्यते — प्रथमपुरुष एकवचन, आत्मनेपद।
10. अयं बालकः सेवते — सेवते का लकार और पद?लट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष एकवचन।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

क्या धातुरूपाणि दीपकम् का पाठ 16 है?

नहीं। hsde116.pdf में परिशिष्टम् ३ — धातुरूपाणि है। दीपकम् के 13 मुख्य पाठों के बाद यह सहायक संदर्भ सामग्री आती है।

प्रथमपुरुष, मध्यमपुरुष और उत्तमपुरुष कैसे पहचानें?

वह/वे या उनके स्थान पर संज्ञा आए तो प्रथमपुरुष; त्वम्/युवाम्/यूयम् के लिए मध्यमपुरुष; अहम्/आवाम्/वयम् के लिए उत्तमपुरुष। क्रिया का वचन भी कर्ता से मिलाएँ।

कौन-सी धातुएँ इस परिशिष्ट में हैं?

परस्मैपद में भू, गम्, पा, नी, स्था, दृश् और इष् हैं। आत्मनेपद में सेव् और लभ् हैं। प्रत्येक के पाँच लकार दिए हैं।

क्या आत्मनेपद हमेशा कर्मवाच्य होता है?

नहीं। आत्मनेपद प्रत्ययों का समूह है। सेवते और लभते जैसे यहाँ दिए रूपों में कर्ता क्रिया करता है। कर्मवाच्य की पहचान केवल ते जैसे अन्त से नहीं होती।

मूल पुस्तक का स्रोत: NCERT का आधिकारिक पाठ्यपुस्तक पोर्टल। इस पृष्ठ की व्याख्या और मौलिक अभ्यास ClearStudy के हैं।

Scroll to Top