Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 2 Solutions (NCERT 2026–27) – सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः

This page gives the complete solution for Class 9 Sanskrit Sharada (शारदा) Chapter 2 ‘सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः’ – an अर्थनीति-विषयक गद्य-पाठ based on Kautilya’s Arthashastra. It contains the मूल पाठ, सार (Hindi summary), शब्दार्थ, the चक्रवृद्धि-ब्याज तालिका, and original, exam-ready answers to every question of the अभ्यास (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः) along with extra questions, MCQs, अभिकथन-कारण and FAQs.

Class: 9 Subject: Sanskrit Book: Sharada (शारदा) Chapter: 2 पाठ: सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः Session: 2026–27

पाठ का अवलोकन (Chapter Overview)

शारदा कक्षा 9 का द्वितीय पाठ ‘सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः’ कौटिल्य के अर्थशास्त्र की एक प्रसिद्ध सूत्ररूप उक्ति पर आधारित अर्थनीति-विषयक गद्य-पाठ है। पाठ का केन्द्रीय भाव यह है कि वास्तविक सुख का आधार धर्म है और धर्म-पालन का आधार अर्थ (धन) है। जो व्यक्ति न्यायपूर्वक धन कमाता है, वही अपने कर्तव्यों एवं धर्म का पालन कर पाता है और दीर्घकालीन सुख प्राप्त करता है। पाठ में स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार के तीन अंग बताए गए हैं – न्यायपूर्ण अर्थोपार्जन, औचित्यपूर्ण व्यय एवं भविष्य के लिए संचय। साथ ही छात्र-जीवन में आर्थिक-साक्षरता, अपव्यय से बचाव, चक्रवृद्धि-ब्याज की शक्ति एवं प्रधानमन्त्री-जनधन योजना जैसी सुरक्षित सरकारी निवेश-योजनाओं का परिचय भी दिया गया है। यह पाठ धर्म, अर्थ एवं सुख के सन्तुलन को ही यथार्थ जीवन का लक्षण मानता है।

पाठ-परिचय / प्रसंग

यह पाठ आचार्य कौटिल्य (चाणक्य) रचित ‘अर्थशास्त्र’ की प्रसिद्ध सूत्ररूप उक्ति — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” — को आधार बनाकर रचा गया मौलिक संस्कृत-गद्य है। पाठ में इस सूत्र की व्याख्या के साथ-साथ भारतीय धर्मशास्त्र की अनेक सूक्तियाँ उद्धृत की गई हैं – गरुडपुराण की ‘ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्’, मनुस्मृति का ‘अर्थशौच’ श्लोक, उपनिषद् का ‘मा गृधः कस्यस्विद्धनम्’ तथा चाणक्यनीति का ‘जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः’। इस प्रकार यह पाठ प्राचीन शास्त्र-वचनों एवं आधुनिक आर्थिक-साक्षरता को जोड़कर छात्रों को धन के उचित अर्जन, व्यय एवं संचय की प्रेरणा देता है।

मूल पाठ (गद्य)

(शारदा पुस्तक से पाठ का मूल गद्य एवं उद्धृत सूक्तियाँ, ज्यों-के-त्यों।)

भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते, याः मानवजीवनस्य यथार्थतत्त्वं प्रतिपादयन्ति । तेष्वेकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति —
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः ।”
अस्य आशयः अस्ति यत् वास्तविकसुखस्य आधारः धर्मः, धर्मपालनस्य च आधारः अर्थः । अर्थः इत्युक्ते धनं, यत् सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम् । जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति । यः जनः न्यायपूर्वकम् अर्थोपार्जनं करोति, सः धर्मपालनं कर्तुं समर्थः भवति, धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते ।

सामान्यजीवने अन्नं वस्त्रम् आवासः शिक्षा स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम् । पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति । स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति । दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति । अतः धर्मशास्त्रे चतुर्वर्गेषु धर्मार्थकाममोक्षेषु अर्थः अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते । उक्तं गरुडपुराणे —
“ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् ।”
अर्थात् दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ।

स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति —
न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् — सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् इति । उक्तं भगवता मनुना —
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥
अस्य आशयः यत् अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः । “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्” इति उपनिषदः वाक्यं सततं मनसि निधाय स्वकौशलेन विद्यया च धनम् उपार्जनीयम् ।

औचित्यपूर्णः व्ययः — आवश्यकतानुसारं व्ययः करणीयः । येन व्ययेन स्वास्थ्यलाभः विद्यार्जनम् आत्मसुरक्षा वा भवेत्, सः व्ययः अवश्यं करणीयः । आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः अथवा विलासव्यसनाय व्ययः अपव्ययः भवति । अपव्ययः वर्जनीयः, अतः प्रत्येकं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः । अन्ते च तेषां परिशीलनं करणीयम् ।

भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः — उपार्जितधनस्य कश्चन भागः भविष्यसुरक्षायै सञ्चयनीयः । सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति । स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य मूलं वर्तते । संकटकालेऽपि स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते ।

छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता — अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति । जिह्वालालसापूर्त्यर्थं त्वरिताहारः, शीतपेयं, पुटीकृतभोजनं, तथैव व्यसनपदार्थानां सेवनं, प्रदर्शनकारिपरिधानं विलासितापूर्णम् आचरणं चेत्यादि यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति । एतैः न केवलं धनहानिः, स्वास्थ्यहानिरपि जायते । स्वास्थ्यहानिकारणात् पुनः धनव्ययो वर्धते ।

अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः — चाणक्यनीतौ उक्तम् —
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥
लघु-लघुः सञ्चयोऽपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते । यदि छात्राः प्रतिदिनम् अल्पधनस्यापि सञ्चयं कुर्वन्ति, तस्य उचितनिवेशं च कुर्वन्ति तर्हि तेषां भविष्यं सुरक्षितं भवेत् । भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते बहुविधाः मार्गाः सन्ति । तेषु प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, सार्वजनिक-भविष्य-निधिः, वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना, किसान-विकास-पत्रं, राष्ट्रिय-संचयप्रमाणपत्रं, राष्ट्रिय-पेंशन-योजना, नियतनिक्षेपः, आवृत्तिनिक्षेपः चेत्याद्याः प्रमुखाः सन्ति । एतासां सर्वकारीययोजनानां विषये सूचनाः लब्धुं लाभमवाप्तुं च समीपस्थवित्तागाराः पत्रालयाः वा गन्तव्याः, तत्सम्बद्धाः अधिकारिणः च प्रष्टव्याः । एतासु योजनासु न केवलं कष्टार्जितधनस्य सुरक्षा भवति अपि तु चक्रवृद्ध्यंशेन सह तद्धनं सततं वर्धमानं भवति ।

भौतिकतावादियुगस्य आकर्षणेन यूनाम् अपव्ययः अधिको भवति येन कारणेन अस्माकम् आर्थिकस्थितिः विपन्ना भवति । किन्तु अर्थविषयकसचेतनता अस्मान् अभावात् उद्धृत्य आर्थिकसम्पन्नतां प्रति नयति । अतः बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं स्यात् — धनस्य उचितोपार्जनम्, व्ययस्य मर्यादा, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशश्च । यः एतेषाम् अनुशासनेन पालनं करोति, स एव यथार्थतः धनस्य धर्मस्य च सन्तोलनं स्थापयितुं शक्नोति । यः विद्यार्थी अद्य अर्थविषये जागरूकोऽस्ति, सः भविष्ये उत्तरदायी नागरिको भवति । धर्मः, अर्थः, सुखम् चेत्येतेषां सन्तोलनम् एव यथार्थजीवनस्य लक्षणम् । अत एवोक्तम् —
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥
— कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रम् (आधृत्य रचितः गद्यपाठः), शारदा (कक्षा 9)

सार (Hindi Summary)

‘सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः’ पाठ कौटिल्य के अर्थशास्त्र की प्रसिद्ध सूत्र-उक्ति पर आधारित है। इसका तात्पर्य है कि वास्तविक सुख का आधार धर्म है तथा धर्म-पालन का आधार अर्थ (धन) है। जीवन में धर्म, अर्थ एवं सुख – इन तीनों का परस्पर अटूट सम्बन्ध है। जो मनुष्य न्यायपूर्वक धन कमाता है, वही अपने कर्तव्यों एवं धर्म का पालन कर पाता है और उसी से दीर्घकालीन सुख प्राप्त करता है। अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा एवं स्वास्थ्य-सेवा जैसी मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन आवश्यक है; धन के अभाव में कर्तव्य-पालन, सेवा एवं दान जैसे कार्य बाधित हो जाते हैं। इसीलिए धर्मशास्त्र में धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्ष – इन चार पुरुषार्थों में अर्थ को एक प्रमुख स्तम्भ माना गया है।

पाठ में स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार के तीन अंग बताए गए हैं – (1) न्यायपूर्ण अर्थोपार्जन – सदा सन्मार्ग से ही धन कमाना चाहिए; मनु के अनुसार सब प्रकार की शुद्धियों में ‘अर्थ-शुद्धि’ सबसे श्रेष्ठ है। उपनिषद् का वचन ‘मा गृधः कस्यस्विद्धनम्’ (किसी के धन का लोभ मत करो) स्मरण रखकर अपने कौशल एवं विद्या से धन कमाना चाहिए। (2) औचित्यपूर्ण व्यय – आवश्यकता के अनुसार ही व्यय करना चाहिए; स्वास्थ्य, विद्या एवं आत्मसुरक्षा पर किया गया व्यय उचित है, परन्तु आडम्बर, प्रदर्शन एवं विलास पर किया गया व्यय अपव्यय है, जिसका त्याग आवश्यक है। (3) भविष्य के लिए संचय – कमाए धन का कुछ भाग भविष्य की सुरक्षा के लिए बचाना चाहिए; संचय से मनुष्य स्वावलम्बी एवं स्वाभिमानी बनता है।

पाठ छात्र-जीवन में आर्थिक-साक्षरता पर विशेष बल देता है। प्रायः छात्र फास्ट-फूड, शीतपेय, डिब्बाबन्द भोजन, दिखावटी वेशभूषा एवं व्यसनों पर अपव्यय करते हैं, जिससे धन एवं स्वास्थ्य दोनों की हानि होती है। चाणक्यनीति का वचन ‘जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः’ बताता है कि बूँद-बूँद से जैसे घड़ा भरता है, वैसे ही छोटा-छोटा संचय भी समय के साथ बड़ी सम्पत्ति बन जाता है। प्रधानमन्त्री-जनधन योजना, सुकन्या-समृद्धि योजना, PPF, NSC, KVP, FD, RD आदि सुरक्षित सरकारी योजनाओं में निवेश से धन चक्रवृद्धि-ब्याज सहित निरन्तर बढ़ता रहता है। पाठ का निष्कर्ष यही है कि धन का उचित अर्जन, व्यय की मर्यादा एवं दीर्घकालीन निवेश का अनुशासन ही धर्म, अर्थ एवं सुख का सन्तुलन स्थापित करता है, जो यथार्थ जीवन का लक्षण है।

शब्दार्थ (Word-meanings)

(पाठ के ‘सर्वं शब्देन भासते’ शब्दार्थ-खण्ड के आधार पर चुने गए कठिन शब्द।)

शब्दः (Sanskrit)हिन्दी अर्थEnglish meaning
अपव्ययःअनुचित / व्यर्थ व्ययUnnecessary expense
अवाप्तुम्प्राप्त करने के लिएTo get / obtain
अविच्छिन्नःअटूट, न टूटने वालाInseparable
अर्थोपार्जनम्धन कमानाEarning of wealth
आजीविकाव्यवसाय, जीविकाLivelihood
आडम्बरपूर्णःदिखावे से भराOstentatious
आर्थिकसाक्षरतावित्तीय साक्षरताFinancial literacy
आवृत्तिनिक्षेपःआवर्ती जमाRecurring Deposit (RD)
उचितनिवेशम्योग्य निवेशProper investment
उद्धृत्यऊपर उठाकरBy lifting up
औचित्यपूर्णःउपयुक्त, समुचितJustified
कष्टार्जितधनस्यकष्ट से कमाए धन काOf wealth earned with difficulty
कालान्तरेणसमय बीतने परBy the course of time
चक्रवृद्ध्यंशेनचक्रवृद्धि ब्याज सेBy compound interest
तुच्छकारणैःनिरर्थक कारणों सेFor trivial reasons
त्वरिताहारःशीघ्र आहार (फास्ट-फूड)Fast food
नियतनिक्षेपःनिश्चित अवधि की जमाFixed Deposit (FD)
न्यायपूर्णम्न्यायसङ्गतJust / righteous
पुटीकृतभोजनम्डिब्बाबन्द खानाPackaged food
प्रभूतःपर्याप्त, प्रचुरAbundant
मा गृधःलालच न करोDon’t covet
मूलभूतानाम्मौलिक (आवश्यकताओं) काBasic
विपन्नासंकटग्रस्त, सम्पन्नतारहितDestitute
शुचिःपवित्र, शुद्धClean / pure
सञ्चयःसंचय, संग्रहAccumulation / savings
सन्तोलनम्सन्तुलनBalance
स्वावलम्बीआत्मनिर्भरSelf-reliant

अभ्यासः (अभ्यासाद् जायते सिद्धिः)

१. एकपदेन उत्तरं लिखत —

(क) वास्तविकसुखस्य आधारः कः ?

उत्तरधर्मः

(ख) कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति ?

उत्तरपर्याप्तधनस्य (धनस्य) अभावात् ।

(ग) स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ?

उत्तरत्रिविधः

(घ) कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ?

उत्तरअनैतिकः (आर्थिकव्यवहारः) ।

(ङ) स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते ?

उत्तरस्वाभिमानस्य

(च) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते ?

उत्तरघटः

२. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत —

(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ?

उत्तर“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते ।

(ख) सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ?

उत्तरसामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ।

(ग) ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ?

उत्तरब्राह्मे मुहूर्ते (दिनस्य आरम्भे) धर्मार्थयोः (धर्मस्य अर्थस्य च) चिन्तनम् आवश्यकम् ।

(घ) जनः केन स्वावलम्बी भवति ?

उत्तरजनः सञ्चयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति ।

(ङ) लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते ?

उत्तरलघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते ।

३. वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत —

(वाक्य का उसके मूल ग्रन्थ के साथ मिलान कीजिए।)

वाक्यम्ग्रन्थः (दत्त-विकल्पाः)
(क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।१. गरुडपुराणम्
(ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् ।२. मनुस्मृतिः
(ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।३. अर्थशास्त्रम्
(घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः ।४. चाणक्यनीतिः
सही मिलान (उत्तर) (क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः → ४. चाणक्यनीतिः (ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् → १. गरुडपुराणम् (ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् → २. मनुस्मृतिः (घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः → ३. अर्थशास्त्रम्

४. रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —

(रेखांकित पद के आधार पर उपयुक्त प्रश्नवाचक पद लगाकर प्रश्न बनाइए। नीचे रेखांकित पद मोटे अक्षरों में है।)

(क) सुखस्य मूलं धर्मः ।

उत्तरकस्य मूलं धर्मः ?

(ख) दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ।

उत्तरदिनस्य आरम्भे कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ?

(ग) सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् ।

उत्तरकेन एव धनार्जनं करणीयम् ?

(घ) अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ।

उत्तरकीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ?

(ङ) संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते ।

उत्तरसंकटकाले स्वाभिमानिजनः कस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते ?

५. उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत —

(दी गई धातुओं के लट्-लकार (वर्तमान, परस्मैपद/आत्मनेपद) के एकवचन, द्विवचन एवं बहुवचन रूप भरिए। रिक्त स्थान मोटे अक्षरों में उत्तर हैं।)

धातुःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
विद् (विद्यते)विद्यतेविद्येतेविद्यन्ते
लभ् (लभते)लभतेलभेतेलभन्ते
अपेक्ष् (अपेक्षते)अपेक्षतेअपेक्षेतेअपेक्षन्ते
वर्ध् (वर्धते)वर्धतेवर्धेतेवर्धन्ते
सेव् (सेवते)सेवतेसेवेतेसेवन्ते
मोद् (मोदते)मोदतेमोदेतेमोदन्ते
उत्तर (रिक्तस्थान-पूर्ति) लभ् → लभते, लभेते, लभन्ते अपेक्ष् → अपेक्षते, अपेक्षेते, अपेक्षन्ते वर्ध् → वर्धते, वर्धेते, वर्धन्ते सेव् → सेवते, सेवेते, सेवन्ते मोद् → मोदते, मोदेते, मोदन्ते (नोट: ये सभी आत्मनेपदी धातु हैं; इनके लट्-लकार प्रथमपुरुष के रूप ‘विद्यते-विद्येते-विद्यन्ते’ के आदर्श पर बनते हैं।)

६. अधोलिखितानां प्रश्नानां शुद्धं विकल्पं चिनुत —

(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इत्यस्य मुख्य आशयः कः अस्ति ?

(१) सुखस्य आधारः केवलम् अर्थः एव ।

(२) धर्मस्य आधारः केवलं सुखम् एव ।

(३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः ।

(४) सुखं, धर्मः, अर्थः – एतेषां मध्ये सम्बन्धः नास्ति ।

उत्तर(३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः ।

(ख) गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति ?

(१) रात्रौ धनस्य चिन्तनं करणीयम् ।

(२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम् ।

(३) केवलं धर्मचिन्तनं करणीयम् ।

(४) केवलम् अर्थचिन्तनं करणीयम् ।

उत्तर(२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम् ।

(ग) “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्” इत्यस्य तात्पर्यं किम् ?

(१) जलशौचमेव श्रेष्ठम् ।

(२) मृद्वारिशौचमेव श्रेष्ठम् ।

(३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः ।

(४) शौचस्य आवश्यकता नास्ति ।

उत्तर(३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः ।

(घ) छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः ?

(१) स्वास्थ्यलाभाय व्ययः ।

(२) विद्यार्जनाय व्ययः ।

(३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः ।

(४) आत्मसुरक्षायै व्ययः ।

उत्तर(३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः ।

(ङ) “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत् ?

(१) बृहस्पतिः

(२) चाणक्यः

(३) मनुः

(४) याज्ञवल्क्यः

उत्तर(२) चाणक्यः । (यह वचन चाणक्यनीति का है।)

अत्र इदम् अवधेयम् (चक्रवृद्ध्यंशः)

पाठ में ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ के अन्तर्गत चक्रवृद्ध्यंशः (चक्रवृद्धि-ब्याज, Compound Interest) को समझाया गया है। चक्रवृद्ध्यंश वह वृद्ध्यंश है जिसमें मूलधन के साथ-साथ पूर्व में अर्जित ब्याज पर भी ब्याज जुड़ता है, जिससे समय के साथ धन की वृद्धि अत्यन्त शीघ्र होती है।

उदाहरण – यदि आप 1000 रुपये निवेश करते हैं और उस पर 10% वार्षिक चक्रवृद्धि-ब्याज मिलता है, तो प्रथम वर्ष के अन्त में आपके पास कुल 1100 रुपये होंगे। द्वितीय वर्ष में 1000 के स्थान पर 1100 की राशि पर ब्याज मिलता है, अतः द्वितीय वर्ष के अन्त में राशि 1210 रुपये हो जाती है। यह क्रम नीचे की तालिका से स्पष्ट है –

वर्षाणिआरम्भिकधनम्वार्षिकः वृद्ध्यंशः (10%)चक्रवृद्ध्यंश-सहितं धनम्साधारणवृद्ध्यंशेन सह धनम्
1.1,000.00100.001,100.001,100
2.1,100.00110.001,210.001,200
3.1,210.00121.001,331.001,300
4.1,331.00133.101,464.101,400
5.1,464.10146.411,610.511,500
6.1,610.51161.051,771.561,600
7.1,771.56177.161,948.721,700
8.1,948.72194.872,143.591,800
9.2,143.59214.362,357.951,900
10.2,357.95235.802,593.742,000

सारः – निवेशितं मूलधनम् = 1,000; वार्षिकः चक्रवृद्ध्यंशः = 10%; दशवर्षानन्तरं धनस्य मूल्यम् = 2,593.74

निगमनम् – इससे सिद्ध होता है कि चक्रवृद्धि से निवेशित धन शीघ्र बढ़ता है, क्योंकि निवेशक केवल अपने मूलधन पर ही नहीं, अर्जित ब्याज पर भी ब्याज कमाता है। दीर्घकालीन संचय एवं निवेश के लिए यह एक सशक्त साधन है।

गणनाकार्यम् (छात्राः कुर्वन्तु)उपर्युक्त गणना के आधार पर 1000 रुपये के मूलधन का 10% चक्रवृद्धि-ब्याज पर मान — पञ्चदश वर्षेषु (15 वर्ष): 1000 × (1.10)154,177.25 रुपये; विंशति वर्षेषु (20 वर्ष): 1000 × (1.10)206,727.50 रुपये। (यह छात्रों के स्वयं करने का गणना-कार्य है; उपर्युक्त मान मार्गदर्शन हेतु दिए गए हैं।)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः & परियोजनाकार्यम्

स्वाध्यायान्मा प्रमदः

छात्राः अभिभावकैः सह समीपस्थं वित्तकोषम् अथवा पत्रालयं गत्वा प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना (PMJDY), सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY), सार्वजनिक-भविष्य-निधिः (PPF), वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना (SCSS), किसान-विकास-पत्रम् (KVP), राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (NSC), राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (NPS), नियतनिक्षेपः (FD), आवृत्तिनिक्षेपः (RD) चेत्यादियोजनानां विषये ज्ञानं प्राप्नुयुः । एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणीं च लिखेयुः ।

मार्गदर्शनम् (नमूना-टिप्पणी)यह व्यावहारिक स्वाध्याय-कार्य है। माता-पिता के साथ निकटवर्ती बैंक/डाकघर जाकर इन योजनाओं की जानकारी लीजिए। उदाहरणार्थ – सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY): यह बालिकाओं के भविष्य (शिक्षा एवं विवाह) के लिए केन्द्र सरकार की बचत-योजना है। 10 वर्ष से कम आयु की बालिका के नाम खाता खोला जा सकता है, इसमें आकर्षक चक्रवृद्धि-ब्याज मिलता है तथा आयकर में छूट भी प्राप्त होती है। ऐसी ही एक योजना चुनकर उसका उद्देश्य, ब्याज-दर एवं लाभ लिखकर अध्यापक को दिखाइए।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजनाकार्यम्)

1. अस्मिन् पाठे पठितानां सूक्तीनां श्लोकानां च आशयं स्वभाषया विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत ।

मार्गदर्शनम्पाठ में आई सूक्तियों एवं श्लोकों (सुखस्य मूलं धर्मः…; ब्राह्मे मुहूर्ते…; जलबिन्दुनिपातेन…; क्षणशः कणशश्चैव…) का आशय अपनी मातृभाषा में लिखिए, जैसे – ‘बूँद-बूँद से घड़ा भरता है’ अर्थात् छोटा-छोटा संचय भी बड़ी सम्पत्ति बनता है। ऐसे ही प्रत्येक का भाव लिखकर शिक्षक को दिखाइए।

2. भवन्तः स्वजीवने अपव्ययात् कथं दूरे स्थातुं शक्नुवन्ति ? अस्मिन् विषये उपायान् लिखत ।

मार्गदर्शनम्अपव्यय से बचने के उपाय – आवश्यकता एवं इच्छा में भेद करना, फास्ट-फूड/शीतपेय/डिब्बाबन्द भोजन का त्याग, दिखावटी वस्तुओं से बचाव, मासिक बजट बनाना, प्रत्येक व्यय का लेखा रखना तथा बचत को निवेश में लगाना। ऐसे उपाय लिखिए।

3. स्वस्य एकस्य मासस्य आय-व्ययविवरणं विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत ।

मार्गदर्शनम्एक महीने की पॉकेट-मनी/आय एवं उस पर किए गए व्यय (भोजन, पुस्तक, यात्रा, बचत आदि) की सारणी बनाकर अन्त में शेष बचत निकालिए तथा शिक्षक को दिखाइए।

4. जलस्य संरक्षणं कैः उपायैः करणीयमिति कक्षायां चर्चयत सचित्रं प्रदर्शयत च ।

मार्गदर्शनम्जल-संरक्षण के उपाय – नल को व्यर्थ बहने से रोकना, वर्षा-जल संचयन, टपकते नलों की मरम्मत, पुनः उपयोग आदि – पर कक्षा में चर्चा कीजिए तथा चित्र/पोस्टर बनाकर प्रदर्शित कीजिए।

5. विद्युतः संरक्षणं कथं कर्तुं शक्यते तस्य चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयत ।

मार्गदर्शनम्विद्युत्-संरक्षण के उपाय – अनावश्यक बल्ब/पंखे बन्द करना, LED का प्रयोग, सौर-ऊर्जा का उपयोग, उपकरणों को स्टैंडबाय में न छोड़ना – का चित्र बनाकर शिक्षक को दिखाइए।

अतिरिक्त प्रश्न (Extra Questions)

लघु उत्तरीय प्रश्न (30–40 शब्द)

1. स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार के तीन अंग कौन-से हैं?

उत्तरस्वस्थ आर्थिक-व्यवहार के तीन अंग हैं – (1) न्यायपूर्ण अर्थोपार्जन (सन्मार्ग से धन कमाना), (2) औचित्यपूर्ण व्यय (आवश्यकता के अनुसार खर्च), एवं (3) भविष्य के लिए संचय (बचत एवं निवेश)। इन तीनों के पालन से ही आर्थिक सन्तुलन बना रहता है।

2. ‘मा गृधः कस्यस्विद्धनम्’ उपनिषद्-वचन का क्या अर्थ है?

उत्तरइस उपनिषद्-वचन का अर्थ है – ‘किसी के धन का लोभ मत करो।’ अर्थात् मनुष्य को दूसरों के धन पर लालच न करके अपने कौशल एवं विद्या से ही न्यायपूर्वक धन कमाना चाहिए। यह अनैतिक आर्थिक-व्यवहार के निषेध की प्रेरणा देता है।

3. अपव्यय किसे कहते हैं? छात्र किन वस्तुओं पर अपव्यय करते हैं?

उत्तरआडम्बर, प्रदर्शन एवं विलास पर किया गया व्यर्थ व्यय अपव्यय कहलाता है। छात्र प्रायः फास्ट-फूड, शीतपेय, डिब्बाबन्द भोजन, दिखावटी वेशभूषा एवं व्यसन-पदार्थों पर अपव्यय करते हैं, जिससे धन एवं स्वास्थ्य दोनों की हानि होती है।

4. संचय से मनुष्य को क्या लाभ होता है?

उत्तरसंचय के अभ्यास से मनुष्य स्वावलम्बी (आत्मनिर्भर) बनता है। स्वावलम्बन ही स्वाभिमान का मूल है। संचय के कारण संकटकाल में भी स्वाभिमानी व्यक्ति को दूसरों से आर्थिक सहायता नहीं माँगनी पड़ती।

5. ‘जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः’ सूक्ति का भाव लिखिए।

उत्तरइस चाणक्यनीति-सूक्ति का भाव है कि जैसे एक-एक बूँद गिरने से घड़ा भर जाता है, वैसे ही विद्या, धर्म एवं धन भी थोड़े-थोड़े संचय से बढ़ते हैं। अतः छोटे-छोटे संचय को भी तुच्छ नहीं समझना चाहिए।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (100–120 शब्द)

6. “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इस सूत्र का आशय अपने शब्दों में समझाइए।

उत्तरकौटिल्य के अर्थशास्त्र का यह सूत्र जीवन के तीन तत्त्वों – धर्म, अर्थ एवं सुख – के अटूट सम्बन्ध को बताता है। इसका आशय है कि वास्तविक एवं स्थायी सुख का आधार धर्म है, और धर्म-पालन का आधार अर्थ (धन) है। बिना पर्याप्त धन के मनुष्य अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा एवं स्वास्थ्य जैसी मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति नहीं कर सकता, जिससे उसके कर्तव्य, सेवा एवं दान जैसे धर्म-कार्य बाधित हो जाते हैं।किन्तु यह अर्थ न्यायपूर्वक कमाया जाना चाहिए। जो व्यक्ति सन्मार्ग से धन कमाता है, वही धर्म का पालन कर पाता है और दीर्घकालीन सुख प्राप्त करता है। इसीलिए धर्मशास्त्र में अर्थ को चार पुरुषार्थों (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) में एक प्रमुख स्तम्भ माना गया है। इस प्रकार धर्म, अर्थ एवं सुख का सन्तुलन ही यथार्थ जीवन का लक्षण है।

7. छात्र-जीवन में आर्थिक-साक्षरता क्यों आवश्यक है? समझाइए।

उत्तरछात्र-जीवन में आर्थिक-साक्षरता इसलिए आवश्यक है क्योंकि यही भविष्य के उत्तरदायी एवं आत्मनिर्भर नागरिक की नींव रखती है। प्रायः छात्र माता-पिता के कष्ट से कमाए धन को फास्ट-फूड, शीतपेय, दिखावटी वस्तुओं एवं व्यसनों पर तुच्छ कारणों से व्यर्थ गँवा देते हैं, जिससे धन एवं स्वास्थ्य दोनों की हानि होती है।यदि छात्र आर्थिक रूप से जागरूक हों, तो वे आवश्यकता एवं इच्छा में भेद करना, बजट बनाना, अपव्यय से बचना तथा थोड़ा-थोड़ा संचय करना सीखते हैं। चाणक्यनीति के अनुसार छोटा संचय भी समय के साथ बड़ी सम्पत्ति बन जाता है। प्रधानमन्त्री-जनधन योजना, PPF, SSY जैसी सुरक्षित योजनाओं में निवेश से धन चक्रवृद्धि-ब्याज सहित बढ़ता है। इस प्रकार आर्थिक-साक्षरता छात्र को धन के उचित अर्जन, व्यय एवं संचय का अनुशासन सिखाकर समृद्ध भविष्य की ओर ले जाती है।

8. चक्रवृद्धि-ब्याज (चक्रवृद्ध्यंशः) क्या है? यह संचय में किस प्रकार सहायक है?

उत्तरचक्रवृद्धि-ब्याज वह ब्याज है जिसमें मूलधन के साथ-साथ पहले अर्जित ब्याज पर भी ब्याज जुड़ता है। इस कारण समय बीतने के साथ धन की वृद्धि अत्यन्त तीव्र होती है। उदाहरणार्थ, यदि 1000 रुपये 10% चक्रवृद्धि-ब्याज पर निवेश किए जाएँ, तो प्रथम वर्ष में 1100, द्वितीय वर्ष में 1210 और दस वर्ष बाद लगभग 2,593.74 रुपये हो जाते हैं, जबकि साधारण ब्याज से यह केवल 2000 रुपये ही होता।यह संचय में अत्यन्त सहायक है क्योंकि निवेशक केवल अपने मूलधन पर ही नहीं, बल्कि अर्जित ब्याज पर भी ब्याज कमाता है। अतः दीर्घकालीन निवेश में चक्रवृद्धि-ब्याज एक सशक्त साधन है। यही कारण है कि छोटी-छोटी बचत को भी सुरक्षित योजनाओं में जल्दी निवेश करना चाहिए, ताकि चक्रवृद्धि की शक्ति से भविष्य आर्थिक रूप से सुरक्षित बन सके।

MCQ & अभिकथन-कारण

1. “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” यह सूत्र किस ग्रन्थ का है?

(क) मनुस्मृतेः

(ख) गरुडपुराणस्य

(ग) कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रस्य

(घ) चाणक्यनीतेः

उत्तर(ग) कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रस्य।

2. वास्तविक सुख का आधार क्या है?

(क) अर्थः

(ख) धर्मः

(ग) कामः

(घ) मोक्षः

उत्तर(ख) धर्मः।

3. स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार कितने प्रकार का होता है?

(क) द्विविधः

(ख) त्रिविधः

(ग) चतुर्विधः

(घ) पञ्चविधः

उत्तर(ख) त्रिविधः। (न्यायपूर्ण अर्थोपार्जन, औचित्यपूर्ण व्यय, संचय)

4. ‘अपव्ययः’ शब्द का अर्थ है—

(क) उचित व्यय

(ख) व्यर्थ / अनुचित व्यय

(ग) संचय

(घ) निवेश

उत्तर(ख) व्यर्थ / अनुचित व्यय।

5. धर्मशास्त्र में चार पुरुषार्थ कौन-से हैं?

(क) धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष

(ख) सत्य, अहिंसा, अस्तेय, अपरिग्रह

(ग) ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास

(घ) ज्ञान, कर्म, भक्ति, योग

उत्तर(क) धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष।

6. मनु के अनुसार सब शुद्धियों में सबसे श्रेष्ठ शुद्धि कौन-सी है?

(क) जल-शुद्धि

(ख) मृत्तिका-शुद्धि

(ग) अर्थ-शुद्धि (अर्थशौचम्)

(घ) वस्त्र-शुद्धि

उत्तर(ग) अर्थ-शुद्धि (अर्थशौचम्)।

7. ‘त्वरिताहारः’ का अर्थ है—

(क) घर का भोजन

(ख) फास्ट-फूड (शीघ्र आहार)

(ग) उपवास

(घ) मिष्ठान्न

उत्तर(ख) फास्ट-फूड (शीघ्र आहार)।

8. स्वावलम्बन किसका मूल है?

(क) धनस्य

(ख) स्वाभिमानस्य

(ग) अपव्ययस्य

(घ) विलासस्य

उत्तर(ख) स्वाभिमानस्य।

9. 1000 रुपये 10% चक्रवृद्धि-ब्याज पर दस वर्ष बाद कितने हो जाते हैं?

(क) 2,000.00

(ख) 2,143.59

(ग) 2,593.74

(घ) 3,000.00

उत्तर(ग) 2,593.74।

10. SSY का पूरा रूप क्या है?

(क) सुकन्या-समृद्धि-योजना

(ख) सार्वजनिक-संचय-योजना

(ग) सुरक्षित-संचय-योजना

(घ) स्वावलम्बन-समृद्धि-योजना

उत्तर(क) सुकन्या-समृद्धि-योजना।
उत्तर-कुंजी: 1-(ग), 2-(ख), 3-(ख), 4-(ख), 5-(क), 6-(ग), 7-(ख), 8-(ख), 9-(ग), 10-(क)

अभिकथन-कारण – नीचे अभिकथन (A) और कारण (R) दिए गए हैं। सही विकल्प चुनिए—
(क) A और R दोनों सही, R, A की सही व्याख्या है। (ख) A और R दोनों सही, पर R, A की सही व्याख्या नहीं। (ग) A सही, R गलत। (घ) A गलत, R सही।

1. अभिकथन (A): धर्म-पालन के लिए अर्थ (धन) आवश्यक है।

कारण (R): पर्याप्त धन के अभाव में सेवा, दान एवं कर्तव्य-पालन जैसे धर्म-कार्य बाधित हो जाते हैं।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

2. अभिकथन (A): धन सदा सन्मार्ग से ही कमाना चाहिए।

कारण (R): मनु के अनुसार सब शुद्धियों में अर्थ-शुद्धि (अर्थशौच) सबसे श्रेष्ठ मानी गई है।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

3. अभिकथन (A): आडम्बर एवं विलास पर किया गया व्यय अपव्यय है।

कारण (R): स्वास्थ्य, विद्या एवं आत्मसुरक्षा पर किया गया व्यय भी अपव्यय माना जाता है।

उत्तर(ग) A सही है, किन्तु R गलत है – स्वास्थ्य, विद्या एवं आत्मसुरक्षा पर किया गया व्यय उचित व्यय है, अपव्यय नहीं।

4. अभिकथन (A): चक्रवृद्धि-ब्याज से धन साधारण ब्याज की तुलना में शीघ्र बढ़ता है।

कारण (R): चक्रवृद्धि में मूलधन के साथ अर्जित ब्याज पर भी ब्याज मिलता है।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

5. अभिकथन (A): संचय करने वाला व्यक्ति स्वावलम्बी बनता है।

कारण (R): स्वावलम्बन स्वाभिमान का मूल है और संकटकाल में स्वाभिमानी व्यक्ति दूसरों से आर्थिक सहायता नहीं माँगता।

उत्तर(क) A और R दोनों सही हैं तथा R, A की सही व्याख्या करता है।

परीक्षा-सुझाव एवं सामान्य त्रुटियाँ

परीक्षा-सुझाव (Exam Tips)

  • मूल सूत्र ‘सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः’ एवं उसके ग्रन्थ (अर्थशास्त्र) को अवश्य याद रखें।
  • चारों उद्धृत सूक्तियों के ग्रन्थ कण्ठस्थ करें – गरुडपुराण, मनुस्मृति, उपनिषद्, चाणक्यनीति (सम्मेलन-प्रश्न इन्हीं से आता है)।
  • स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार के तीनों अंग क्रम सहित याद रखें।
  • शब्दार्थ (अपव्ययः, सञ्चयः, स्वावलम्बी, चक्रवृद्ध्यंशः, त्वरिताहारः आदि) हिन्दी एवं अंग्रेज़ी दोनों में याद करें।
  • आत्मनेपदी धातुओं (विद्, लभ्, वर्ध्, सेव्, मोद्) के लट्-लकार के तीनों वचन (-ते, -एते, -न्ते) के रूप अभ्यास करें।

सामान्य त्रुटियाँ (Common Mistakes)

  • सूत्र को मनुस्मृति/चाणक्यनीति का बता देना – यह कौटिल्य के अर्थशास्त्र का है।
  • स्वास्थ्य/विद्या पर व्यय को अपव्यय समझ लेना – यह उचित व्यय है, अपव्यय नहीं।
  • आत्मनेपद के द्विवचन रूप में ‘-न्ते’ लगा देना – द्विवचन में ‘-एते’ (लभेते, वर्धेते) होता है।
  • चक्रवृद्धि एवं साधारण ब्याज में भ्रम – दस वर्ष बाद चक्रवृद्धि से 2,593.74, साधारण से 2,000।
  • मात्रा/विसर्ग की अशुद्धि – अर्थोपार्जनम्, स्वावलम्बी, अविच्छिन्नः को शुद्ध लिखें।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ)

शारदा कक्षा 9 का दूसरा पाठ ‘सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः’ किस ग्रन्थ पर आधारित है?

यह पाठ आचार्य कौटिल्य (चाणक्य) रचित ‘अर्थशास्त्र’ की प्रसिद्ध सूत्र-उक्ति “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” पर आधारित एक अर्थनीति-विषयक संस्कृत-गद्य है।

स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार के तीन अंग कौन-से हैं?

तीन अंग हैं – (1) न्यायपूर्ण अर्थोपार्जन, (2) औचित्यपूर्ण व्यय, एवं (3) भविष्य के लिए संचय। इन तीनों के अनुशासित पालन से धर्म, अर्थ एवं सुख का सन्तुलन बनता है।

चक्रवृद्धि-ब्याज (चक्रवृद्ध्यंशः) संचय में किस प्रकार सहायक है?

चक्रवृद्धि-ब्याज में मूलधन के साथ अर्जित ब्याज पर भी ब्याज मिलता है, जिससे धन शीघ्र बढ़ता है। उदाहरणार्थ 1000 रुपये 10% पर दस वर्ष में लगभग 2,593.74 रुपये हो जाते हैं, अतः यह दीर्घकालीन संचय का सशक्त साधन है।

मूल पाठ, प्रश्न एवं अभ्यास-शीर्षक NCERT शारदा पुस्तक से ज्यों-के-त्यों लिए गए हैं; सार, भावार्थ एवं उत्तर ClearStudy द्वारा मौलिक रूप से तैयार किए गए हैं।

Scroll to Top